I wojna światowa: traktaty i reparacje
Wskutek zniszczeń spowodowanych I wojną światową zwycięskie mocarstwa zachodnie narzuciły pokonanym narodom szereg traktatów przewidujących surowe konsekwencje. Traktaty te pozbawiły państwa centralne (Niemcy i Austro-Węgry, do których dołączyły Turcja Osmańska i Bułgaria) znacznych obszarów i nałożyły obowiązek wypłacenia wysokich odszkodowań.
W przeszłości oblicze Europy rzadko ulegało tak fundamentalnych zmianom. Bezpośrednią konsekwencją wojny była likwidacja Cesarstwa Niemieckiego, Austro-Węgier, Imperium Rosyjskiego i Imperium Osmańskiego.
Traktat z Saint-German-en-Laye
Traktat z Saint-Germain-en-Laye z 10 września 1919 r. ustanowił Republikę Austriacką. Republika ta składała się z większości okrojonych niemieckojęzycznych regionów państwa Habsburgów. Cesarstwo Austrii scedowało ziemie koronne na rzecz nowo powstałych państw sukcesyjnych, takich jak Czechosłowacja, Polska oraz Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, w 1929 r. nazwane Jugosławią. Zrzekło się również Południowego Tyrolu, Triestu, Trentino i Istrii na rzecz Włoch oraz Bukowiny na rzecz Rumunii. Ważnym założeniem traktatu był nałożony na Austrię zakaz narażania odzyskanej niepodległości na szwank. Ograniczenie to skutecznie uniemożliwiło jej zjednoczenie z Niemcami, czego od dawna pragnęli „pangermaniści” i co było celem urodzonego w Austrii Adolfa Hitlera oraz jego partii narodowosocjalistycznej (nazistowskiej).
Traktaty z Trianon, Sèvres i Lozanny
Węgry, będące częścią dualistycznej monarchii Austro-Węgier, również odzyskały niepodległość. Zgodnie z warunkami traktatu z Trianon (4 czerwca 1920 r.) Węgry scedowały Transylwanię na rzecz Rumunii, Słowację i Ruś Zakarpacką na rzecz nowo utworzonej Czechosłowacji, a inne węgierskie ziemie koronne na rzecz przyszłej Jugosławii. Imperium Osmańskie podpisało traktat z Sèvres 10 sierpnia 1920 r., który kończył działania wojenne z mocarstwami Ententy. Wkrótce w Turcji rozpoczęła się wojna o niepodległość. Ustanowiona po wojnie nowa Republika Turcji podpisała kolejny traktat w Lozannie w 1923 r., na podstawie którego podzielono byłe Imperium Osmańskie.
Woodrow Wilson i jego czternaście punktów
W styczniu 1918 r. , około dziesięć miesięcy przed zakończeniem I wojny światowej, prezydent USA Woodrow Wilson sporządził listę proponowanych celów wojennych, którą nazwał czternastoma punktami. Osiem z tych punktów dotyczyło konkretnie porozumień terytorialnych i politycznych związanych ze zwycięstwem mocarstw Ententy, w tym idei narodowego samostanowienia ludności etnicznej w Europie. Pozostałe zasady koncentrowały się na zapobieganiu wojnom w przyszłości, a ostatnia z nich proponowała powołanie Ligi Narodów, która miała zajmować się arbitrażem w przyszłych sporach międzynarodowych. Wilson miał nadzieję, że jego propozycja przyniesie sprawiedliwy i trwały pokój, „pokój bez zwycięstwa”, który zakończy „wojnę mającą zakończyć wszystkie wojny”.
Zawieszenie broni i traktat wersalski
Kiedy niemieccy przywódcy podpisywali zawieszenie broni, wielu z nich wierzyło, że czternaście punktów będzie stanowić podstawę przyszłego traktatu pokojowego. Jednak kiedy szefowie rządów Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch spotkali się w Paryżu, aby omówić warunki traktatu, okazało się, że Wielka Czwórka obmyśliła zupełnie inny plan. Odpowiedzialnością za rozpoczęcie wojny obciążono Niemcy, dlatego europejskie państwa Ententy ostatecznie nałożyły na ten pokonany kraj szczególnie rygorystyczne zobowiązania traktatowe.
Traktat wersalski, przedstawiony do podpisania niemieckim przywódcom 7 maja 1919 r., zmusił Niemcy do zrzeczenia się części terytoriów na rzecz Belgii (Eupen-Malmédy), Czechosłowacji (ziemia hulczyńska ) i Polski (Poznań, Prusy Zachodnie i Górny Śląsk). Alzacja i Lotaryngia, zaanektowane w 1871 r. po wojnie francusko-pruskiej, powróciły do Francji. Wszystkie niemieckie kolonie zamorskie stały się mandatami Ligi Narodów, a miasto Gdańsk, z dużą populacją ludności niemieckiej, stało się Wolnym Miastem.
W traktacie domagano się demilitaryzacji i okupacji Nadrenii oraz specjalnego statusu dla Saary pod francuską kontrolą. Plebiscyty miały określić przyszłość obszarów północnego Szlezwiku na granicy duńsko-niemieckiej oraz części Górnego Śląska.
Być może najbardziej upokarzającą częścią traktatu dla pokonanych Niemiec był artykuł 231, powszechnie znany jako „klauzula o winie za wybuch wojny”. Klauzula ta zmuszała Niemcy do przyjęcia całkowitej odpowiedzialności za rozpoczęcie I wojny światowej, a tym samym odpowiedzialności za wszystkie szkody materialne. Premier Francji Georges Clemenceau szczególnie nalegał na nałożenie na Niemcy obowiązku wypłaty ogromnych odszkodowań. Wiedząc, że Niemcy prawdopodobnie nie będą w stanie spłacić tak ogromnego długu, Clemenceau i Francuzi bardzo obawiali się, że Niemcy szybko staną na nogi i wypowiedzą Francji wojnę. Dlatego też Francuzi starali się w powojennym systemie traktatowym ograniczyć wysiłki Niemiec zmierzające do odzyskania przewagi gospodarczej i ponownego uzbrojenia.
Niemiecka armia miała zostać ograniczona do 100 000 ludzi, a pobór do wojska miał być zakazany. Marynarka wojenna mogła posiadać okręty o wyporności poniżej 10 000 ton oraz nie mogła nabywać ani utrzymywać okrętów podwodnych. Co więcej, Niemcom zakazano posiadania sił powietrznych. Niemcy zostały zobowiązane do przeprowadzenia postępowania w sprawie zbrodni wojennych przeciwko Kaiserowi i innym przywódcom za prowadzenie agresywnej wojny. Proces lipski, w którym na ławie oskarżonych nie zasiadł cesarz ani inni znaczący przywódcy narodowi, zakończył się głównie uniewinnieniem i był powszechnie postrzegany jako fikcja – nawet w Niemczech.
Skutki traktatu wersalskiego
Nowo powstały demokratyczny rząd niemiecki postrzegał traktat wersalski jako „dyktat pokojowy” (Diktat). Francja, która, ucierpiała bardziej niż inne państwa Wielkiej Czwórki, nalegała na twarde warunki. Jednak traktat pokojowy nie pomógł ostatecznie rozwiązać międzynarodowych sporów, które zapoczątkowały I wojnę światową. Wręcz przeciwnie, utrudnił współpracę między państwami europejskimi i nasilił podstawowe problemy będące przyczyną wojny. Straszliwe ofiary wojny i ogromne straty w ludziach ciążyły zarówno na przegranych, jak i zwycięskich stronach konfliktu.
Dla ludności pokonanych mocarstw – Niemiec, Austrii, Węgier i Bułgarii – nałożone na nie traktaty pokojowe wydawały się niesprawiedliwą karą. Ich rządy szybko zaczęły łamać wojskowe i finansowe warunki tych porozumień. Wysiłki zmierzające do korekty bardziej uciążliwych postanowień pokoju i przeciwstawienia się im stały się kluczowym elementem polityki zagranicznej każdego z nich. Ostatecznie były one czynnikiem, które zdestabilizowały politykę międzynarodową. Na przykład klauzula o winie za wybuch wojny, reparacje i ograniczenia dotyczące niemieckiej armii były szczególnie uciążliwe dla większości Niemców. Chęć zmiany traktatu wersalskiego była jednym z powodów, które zapewniły radykalnym partiom prawicowym w Niemczech, w tym nazistowskiej partii Hitlera, popularność i wiarygodność w oczach wyborców głównego nurtu na początku lat 20. i 30. XX wieku.
Obietnice ponownego uzbrojenia armii, odzyskania niemieckiego terytorium, zwłaszcza na wschodzie, remilitaryzacji Nadrenii i odzyskania znaczenia wśród europejskich i światowych mocarstw po upokarzającej porażce i pokoju przemawiały do skrajnych nacjonalistów i pozwalały przeciętnym wyborcom przymknąć oko na bardziej radykalne założenia nazistowskiej ideologii.
Zob. Aftermath of World War I and the Rise of Nazism, 1918–1933 (w języku angielskim).
