Το Πογκρόμ του Lwów, 1η Ιουλίου 1941

Την 1η Ιουλίου του 1941, ξέσπασε πογκρόμ κατά των Εβραίων στην κατεχόμενη από τους Γερμανούς πόλη Lwów της τότε Πολωνίας (σήμερα ανήκει στην Ουκρανία). Ο όρος «πογκρόμ» προέρχεται από τα ρωσικά και χρησιμοποιείται για να περιγράψει βίαιες επιθέσεις που διαπράττονται από ομάδες μη Εβραίων εναντίον Εβραίων. Εκείνη την ημέρα, ένας όχλος επιτέθηκε βίαια στους Εβραίους. Στην περίπτωση του Lwów, οι δράστες περιλάμβαναν γερμανικές δυνάμεις, μέλη μιας νέας ουκρανικής πολιτοφυλακής, Ουκρανούς εθνικιστές και ορισμένους ντόπιους κατοίκους, συμπεριλαμβανομένων Πολωνών και Ουκρανών. Η βία περιλάμβανε λεηλασίες, ξυλοδαρμούς, βιασμούς και δολοφονίες. Κατά τη διάρκεια του πογκρόμ δολοφονήθηκαν από μερικές εκατοντάδες έως μερικές χιλιάδες Εβραίοι. Πολλοί άλλοι τραυματίστηκαν.

Πριν από το πογκρόμ: Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος και η Σοβιετική Κατοχή του Lwów 

Χάρτης

Οι γερμανικές κατακτήσεις στην Ευρώπη, 1939-1942 (Χάρτης)

Κατά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το αμείλικτο επιθετικό σχέδιο της Γερμανίας να νικήσει τους αντιπάλους της μπήκε σε εφαρμογή με μια σειρά από «αστραπιαίες» σαρωτικές εκστρατείες στην Ευρώπη. Η Γερμανία υπέταξε γρήγορα μεγάλο μέρος της Ευρώπης και σημείωσε αλλεπάλληλες νίκες για περισσότερο από δύο χρόνια. Η Γερμανία νίκησε και κατέλαβε την Πολωνία (εισβολή τον Σεπτέμβριο του 1939), τη Δανία (Απρίλιος 1940), τη Νορβηγία (Απρίλιος 1940), το Βέλγιο (Μάιος 1940), την Ολλανδία (Μάιος 1940), το Λουξεμβούργο (Μάιος 1940), τη Γαλλία (Μάιος 1940), τη Γιουγκοσλαβία (Απρίλιος 1941) και την Ελλάδα (Απρίλιος 1941). H Γερμανία εντούτοις δεν κατάφερε να νικήσει τη Μεγάλη Βρετανία, η οποία προστατευόταν από τις γερμανικές χερσαίες επιθέσεις χάρη στο κανάλι της Μάγχης και το Βασιλικό Ναυτικό. Στις 22 Ιουνίου του 1941, οι γερμανικές δυνάμεις εισέβαλαν αιφνιδιαστικά στη Σοβιετική Ένωση. Η Γερμανία ωστόσο απέτυχε να νικήσει τη Σοβιετική Ένωση, η οποία, σε συνεργασία με τη Μεγάλη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, μετέστρεψε τον ρου του πολέμου και τελικά οδήγησε στην ήττα της Γερμανίας, τον Μάιο του 1945.

Πηγές:

• US Holocaust Memorial Museum

Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος έφτασε στο Lwów την 1η Σεπτεμβρίου του 1939, όταν οι γερμανικές δυνάμεις βομβάρδισαν την πόλη στο πλαίσιο της εισβολής στην Πολωνία. Αργότερα τον ίδιο μήνα, στις 17 Σεπτεμβρίου, η Σοβιετική Ένωση επιτέθηκε στην Πολωνία από τα ανατολικά. Στο Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο, η Γερμανία και η Σοβιετική Ένωση είχαν συμφωνήσει να μοιράσουν την Πολωνία μεταξύ τους και το Lwów, που βρισκόταν στην ανατολική Πολωνία, περιήλθε στη σοβιετική σφαίρα επιρροής. Οι Σοβιετικοί κατέλαβαν την πόλη στις 22 Σεπτεμβρίου του 1939.

Κατά τους επόμενους 21 μήνες, οι Σοβιετικοί κατακτητές ανέτρεψαν την καθημερινή ζωή στο Lwów. Εφάρμοσαν νέες πολιτικές με στόχο τον μετασχηματισμό των υφιστάμενων κοινωνικών και οικονομικών δομών. Παράλληλα, συνέλαβαν, εκτόπισαν και εκτέλεσαν άτομα από όλες τις εθνοτικές ομάδες της πόλης, τα οποία θεωρούσαν εχθρούς. Η εισροή προσφύγων από την γερμανοκρατούμενη Πολωνία, μεταξύ των οποίων και μεγάλος αριθμός Εβραίων, επιβάρυνε τους ήδη περιορισμένους πόρους της πόλης. Οι συνθήκες αυτές όξυναν τις προϋπάρχουσες εντάσεις μεταξύ των τριών κύριων εθνοτικών ομάδων της πόλης, Πολωνών, Εβραίων και Ουκρανών. Μέχρι το καλοκαίρι του 1941, ο αντισημιτισμός είχε ενταθεί, καθώς ορισμένοι μη Εβραίοι ταύτιζαν ολοένα και περισσότερο τους Εβραίους με το σοβιετικό καθεστώς.

Τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1941, λίγο πριν από την αιφνιδιαστική επίθεση της Γερμανίας στη Σοβιετική Ένωση, οι σοβιετικές αρχές προχώρησαν σε ένα νέο κύμα συλλήψεων. Πολλοί από τους συλληφθέντες ήταν Ουκρανοί, τους οποίους οι Σοβιετικοί υποπτεύονταν ότι είχαν δεσμούς με μια παράνομη, δεξιά εθνικιστική ομάδα, την Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών (OUN). Το πιο ριζοσπαστικό παράρτημα της OUN, η OUN-Bandera (ή OUN-B), ασκούσε ιδιαίτερη επιρροή στο Lwów και τη γύρω περιοχή ήδη από το 1940.

Η ναζιστική Γερμανία επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση στις 22 Ιουνίου του 1941, στο πλαίσιο μιας επιχείρησης  με την κωδική ονομασία «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα». Ως αποτέλεσμα, οι σοβιετικές αρχές είχαν μόλις λίγες ημέρες για να εγκαταλείψουν το Lwów. Καθώς προετοιμάζονταν για μια βιαστική υποχώρηση, οι Σοβιετικοί σφαγίασαν μεταξύ 2.000 έως 3.000 πολιτικούς κρατούμενους. Τους εκτέλεσαν επειδή δεν μπορούσαν να τους εκκενώσουν.  Στη βιασύνη τους, οι Σοβιετικοί άφησαν τα πτώματα των θυμάτων είτε μέσα στις φυλακές ή σε ομαδικούς τάφους στους χώρους των φυλακών. Οι περισσότεροι από τους δολοφονηθέντες κρατούμενους ήταν πρόσφατα συλληφθέντα μέλη της OUN και μέλη των οικογενειών τους. Οι Γερμανοί ανακάλυψαν τα πτώματά τους λίγες ημέρες αργότερα. Το γεγονός αυτό  αποτέλεσε έναν από τους καταλύτες για την αντιεβραϊκή βία που ξέσπασε στο Lwów. 

Δευτέρα, 30 Ιουνίου 1941: Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν το Lwów 

Ο γερμανικός στρατός κατέλαβε το Lwów στις 30 Ιουνίου του 1941. Από την αρχή, ο πόλεμος της Γερμανίας κατά της Σοβιετικής Ένωσης χαρακτηριζόταν από ακραία βία, ιδίως κατά των Εβραίων και των κομμουνιστών. Καθώς οι γερμανικές δυνάμεις κινούνταν ανατολικά, έφεραν μαζί τους τις αντισημιτικές τους πολιτικές και τη βία.

Οι Γερμανοί εισήλθαν στο Lwów μαζί με ακτιβιστές της OUN-B και ένα γερμανικό στρατιωτικό τάγμα αποτελούμενο από εθνοτικούς Ουκρανούς (πολλοί από τους οποίους ανήκαν επίσης στην OUN-B). Με την ελπίδα να ιδρύσει ένα ουκρανικό κράτος, η OUN παρείχε στους Γερμανούς στρατιωτική βοήθεια και υποστήριξη με τη μορφή παροχής πληροφοριών πριν από την «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα».

Αφού έφτασαν στο Lwów, οι Γερμανοί και οι ακτιβιστές της OUN-B ανακάλυψαν τα πτώματα των θυμάτων της σφαγής στις σοβιετικές φυλακές. Οι γερμανικές αρχές διέταξαν μια νεοσύστατη ουκρανική πολιτοφυλακή να συλλάβει Εβραίους. Τους άρπαζαν με τη βία από τους δρόμους και τα σπίτια τους και στη συνέχεια τους εξανάγκαζαν να μεταφέρουν τα πτώματα από τρεις από τις τέσσερις φυλακές όπου είχαν διαπραχθεί οι σφαγές λίγες ημέρες νωρίτερα. Παράλληλα, τους κακοποιούσαν λεκτικά και σωματικά, καθώς τους οδηγούσαν προς τις φυλακές.

Μόλις έφταναν στις φυλακές, οι Γερμανοί κατακτητές και τα μέλη της ουκρανικής πολιτοφυλακής συνέχιζαν να προσβάλλουν και να χτυπούν τους Εβραίους άνδρες και γυναίκες. Οι άνδρες υποχρεώνονταν να μεταφέρουν ή να ξεθάβουν τα πτώματα ενώ οι γυναίκες να καθαρίσουν τα αποσυντεθειμένα πτώματα. Οι Εβραίοι εξαναγκάζονταν επίσης να εκθέτουν τα πτώματα σε κοινή θέα.

Καθ' όλη τη διάρκεια της 30ής Ιουνίου, πριν ξεσπάσει η βία του όχλου, οι ντόπιοι Πολωνοί, Ουκρανοί και άλλοι μη Εβραίοι πολίτες έγιναν μάρτυρες της αντιεβραϊκής βίας που ασκούνταν με εντολή των Γερμανών. Πλήθη άρχισαν να συγκεντρώνονται στους δρόμους και έξω από τις φυλακές, καθώς οι Εβραίοι συλλαμβάνονταν και κακοποιούνταν. Οι Γερμανοί και οι ακτιβιστές της OUN-B υποκινούσαν τα πλήθη να συμμετάσχουν στη βία κατηγορώντας δημοσίως τους Εβραίους για τη σφαγή στις φυλακές, παρά το γεγονός ότι αυτή είχε διαπραχθεί από τις σοβιετικές αρχές. Η ψευδής αυτή κατηγορία στηριζόταν στην αντισημιτική θεωρία συνωμοσίας του «ιουδαιο-μπολσεβικισμού», η οποία απέδιδε συλλογικά στους Εβραίους την ευθύνη για τον κομμουνισμό. Αποτελούσε βασικό στοιχείο τόσο της ναζιστικής όσο και της προπαγάνδας της OUN-B. Επικαλούμενοι αυτή τη θεωρία συνωμοσίας, οι Γερμανοί και οι ακτιβιστές της OUN-B εκμεταλλεύτηκαν τις υπάρχουσες αντισημιτικές προκαταλήψεις των τοπικών πληθυσμών. Σύντομα, ορισμένα άτομα από τους παρευρισκόμενους ακολούθησαν το παράδειγμα των Ουκρανών πολιτοφυλάκων και των γερμανικών δυνάμεων. Με δική τους πρωτοβουλία, άρπαζαν Εβραίους και τους οδηγούσαν στις φυλακές, ενώ παράλληλα να τους ληστεύουν και να τους επιτίθενται.

Τρίτη, 1 Ιουλίου 1941: Το πογκρόμ

Η αντιεβραϊκή βία είχε αρχίσει στις 30 Ιουνίου με τη γερμανική κατοχή του Lwów και κορυφώθηκε την 1η Ιουλίου, όταν μετατράπηκε σε γενικευμένο πογκρόμ. Κατά τη διάρκεια του πογκρόμ, πλήθη κακοποιούσαν, ξυλοκοπούσαν και δολοφονούσαν Εβραίους. Στα πλήθη περιλαμβάνονταν ντόπιοι Ουκρανοί και Πολωνοί, μεμονωμένοι Γερμανοί στρατιώτες, καθώς και Ουκρανοί πολιτοφύλακες και εθνικιστές ακτιβιστές.

Η βία του όχλου

Όπως και την προηγούμενη ημέρα, μεγάλο μέρος της βίας του πογκρόμ εκτυλίχθηκε στις τρεις φυλακές και στους γύρω δρόμους. Τα πλήθη των πολιτών αυξάνονταν, καθώς οι γερμανικές δυνάμεις και η ουκρανική πολιτοφυλακή εξανάγκαζαν τους Εβραίους να μεταφέρουν, να καθαρίζουν και να εκθέτουν δημόσια τα αποσυντιθέμενα πτώματα των αιχμαλώτων που σφαγιάστηκαν από τους Σοβιετικούς. Στις φυλακές, στα πλήθη των πολιτών περιλαμβάνονταν επίσης άτομα που αναζητούσαν αγνοούμενα μέλη της οικογένειάς τους και φίλους ανάμεσα στα θύματα της σοβιετικής σφαγής. Και πάλι, οι μη Εβραίοι πολίτες ενώθηκαν με τους Ουκρανούς πολιτοφύλακες και τις γερμανικές δυνάμεις κακοποιώντας σωματικά και λεκτικά τους Εβραίους άνδρες και γυναίκες. Μέλη αυτού του ολοένα αυξανόμενου όχλου λήστευαν επίσης τους Εβραίους.

Η βία του όχλου εντάθηκε καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας. Η κλιμάκωση αυτή θόλωσε τα όρια ανάμεσα στη λαϊκή βία και τη βία που ασκούνταν στο πλαίσιο της γερμανικής κατοχής της πόλης. Στους όχλους συμμετείχαν μη Εβραίοι άνδρες και γυναίκες όλων των ηλικιών, καθώς και ντόπιοι πολίτες, γερμανικές δυνάμεις, Ουκρανοί πολιτοφύλακες και ακτιβιστές της OUN-B. Εξευτέλιζαν, κακοποιούσαν σωματικά και επιτίθεντο σε Εβραίους σε πολλά σημεία της πόλης. Ορισμένοι Εβραίοι εξαναγκάστηκαν να συρθούν μέχρι τις φυλακές στα χέρια, πεσμένοι στα γόνατα. Άλλοι υποχρεώθηκαν να καθαρίζουν πεζοδρόμια με γυμνά χέρια ή με οδοντόβουρτσες. Οι δράστες έκοβαν τα γένια των πιο παραδοσιακών, θρησκευόμενων Εβραίων ανδρών. Τα πλήθη φώναζαν αντισημιτικά συνθήματα και ύβρεις και χτυπούσαν τους Εβραίους. Οι ακτιβιστές της OUN-B και οι γερμανικές αρχές συνέχιζαν να ενισχύουν την ψευδή θεωρία συνωμοσίας του ιουδαιο-μπολσεβικισμού. Για παράδειγμα, ανάγκασαν ορισμένους Εβραίους να τραγουδούν σοβιετικά τραγούδια και να επευφημούν τον σοβιετικό ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν.

Δράστες μέσα στα πλήθη, μεταξύ των οποίων έφηβοι και παιδιά, τραβούσαν τις Εβραίες από τα μαλλιά, τις μεταχειρίζονταν βίαια και σε ορισμένες περιπτώσεις τις ανάγκαζαν να γθυθούν. Ορισμένες γυναίκες βιάστηκαν. Η βία κατά των Εβραίων έγινε θανατηφόρα, καθώς άτομα από τα πλήθη έσπρωχναν, κλωτσούσαν και χτυπούσαν τους Εβραίους με διάφορα αντικείμενα, όπως ρόπαλα και εργαλεία. Η βία αυτή οδήγησε στη δολοφονία άγνωστου αριθμού Εβραίων στο Lwów.

Η βία μειώθηκε την επόμενη μέρα, αν και συνεχίστηκε σε μικρότερο βαθμό έως το απόγευμα. Και πάλι, οι Εβραίοι επιφορτίστηκαν με τη μεταφορά, τον καθαρισμόν και τη δημόσια έκθεση των πτωμάτων των θυμάτων της σφαγής στις σοβιετικές φυλακές. Μέχρι το τέλος της 2ας Ιουλίου, οι γερμανικές αρχές έθεσαν τέλος στη βία του πογκρόμ. Παρόλα αυτά, μεμονωμένα περιστατικά επιθέσεων ντόπιων πολιτών εναντίον Εβραίων συνεχίστηκαν καθ' όλη τη διάρκεια της εβδομάδας και επανεμφανίστηκαν στα τέλη Ιουλίου.

Η βία που ασκήθηκε από τους Γερμανούς κατακτητές

Την ίδια ημέρα με το πογκρόμ, οι γερμανικές αρχές κατοχής δολοφόνησαν μερικές εκατοντάδες Εβραίους στις φυλακές. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονταν άτομα που είχαν ήδη πέσει θύματα της βίας του πογκρόμ νωρίτερα εκείνη την ημέρα. Ιδιαίτερα βασανίζονταν και εκτελούνταν ιι Εβραίοι άνδρες που είχαν αναγκαστεί να μεταφέρουν τα πτώματα των θυμάτων της σοβιετικής σφαγής στις φυλακές. Αυτό συνέβη, για παράδειγμα, στη φυλακή Brygidki, όπου οι γερμανικές δυνάμεις εκτέλεσαν έως και 100 Εβραίους.

Τα θύματα του πογκρόμ και η αρχή του Ολοκαυτώματος στο Lwów 

Οι αντικρουόμενες μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων και το χάος της πρώτης εβδομάδας της γερμανικής κατοχής στο Lwów καθιστούν δύσκολη την εκτίμηση του αριθμού των Εβραίων που δολοφονήθηκαν στο πογκρόμ.

Η πιο συχνά αναφερόμενη εκτίμηση είναι 4.000 θύματα. Ωστόσο, οι εκτιμήσεις κυμαίνονται από 2.000 έως 8.000. Πρόσφατη ιστορική έρευνα υποστηρίζει ότι οι αριθμοί αυτοί  πιθανό να είναι υπερβολικοί. Τα στοιχεία αυτά πιθανότατα περιλαμβάνουν τόσο τα θύματα του πογκρόμ όσο και τα θύματα των εκτελέσεων που πραγματοποιήθηκαν από τους Γερμανούς κατά τη διάρκεια του Ιουλίου του 1941.

Στο πογκρόμ δολοφονήθηκαν αρκετές εκατοντάδες Εβραίοι. Πολλοί περισσότεροι Εβραίοι εξευτελίστηκαν, δέχθηκαν βάναυσες επιθέσεις και τραυματίστηκαν.

Τα βίαια επεισόδια στις αρχές Ιουλίου του 1941 αποτέλεσαν μόνο την αρχή του Ολοκαυτώματος στο Lwów. Στα επόμενα τρία χρόνια, οι Εβραίοι του Lwów υπέστησαν καταναγκαστική εργασία, εγκλεισμό σε γκέτο, μαζικές εκτελέσεις και απελάσεις σε κέντρα δολοφονίας. Μέχρι το τέλος του πολέμου, η πλειονότητα των Εβραίων της περιοχής είχε εξοντωθεί.