
هولوکاست در کوونو
آلمان نازی از ژوئن ۱۹۴۱ تا ژوئیهی ۱۹۴۴، شهر کوونو (کائوناس، Kaunas) در لیتوانی را در اشغال داشت. آلمانیها با کمک بخشهایی از جمعیت محلی غیریهودی ، ظرف چند هفته پس از ورود به شهر، هزاران یهودی را قتلعام کردند. آنان یهودیان بازمانده را به اجبار در یک گتو محصور کردند و بعدها یک اردوگاه کار اجباری ایجاد کردند. آلمانیها بهتدریج اعضای جامعهی یهودیان کوونو را تبعید و در کشتارهای جمعی به قتل رساندند. از ۳۰,۰۰۰ نفری که در گتوی کوونو زندانی بودند، تنها حدود ۲,۵۰۰ نفر از جنگ جان سالم به در بردند.
وقایع کلیدی
-
1
اشغال لیتوانی توسط شوروی (ژوئن ۱۹۴۱ تا ژوئن ۱۹۴۰) به سرعت به زندگی جمعی یهودیان در کوونو پایان داد. این اشغال همچنین به افزایش شدید یهودستیزی انجامید.
-
2
در دوران اشغال آلمان، یهودیان کوونو در یک گتو محصور شدند. آنان از گرسنگی شدید، کار بدنی طاقتفرسا، تحقیر و بدرفتاری رنج میبردند. در پاییز ۱۹۴۳، نیروهای اساس، گتوی کوونو را به یک اردوگاه کار اجباری تبدیل کردند.
-
3
تا اوت ۱۹۴۴، هنگامیکه ارتش شوروی کنترل شهر را به دست گرفت، جامعهی شکوفای یهودی کوونو تقریباً بهطور کامل نابود شده بود.
هولوکاست جامعهی چند صد سالهی یهودی کوونو را که در سراسر اروپا به دانشپژوهی، ادبیات و فرهنگ خود شهرت داشت به طور کامل از میان برد.
میان سالهای ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۴، جامعهی یهودی کوونو، سرکوبهای قومی (پوگروم)، تیربارانهای گروهی، حبس در گتو و زندگی در اردوگاه کار اجباری را تجربه کردند. زیر سلطهی آلمان نازی، یهودیان کوونو، گرسنگی طاقتفرسا، محرومیت، انزوا و اثرات تنبیهی کار اجباری را تجربه کردند. آنان همچنین همواره در معرض خطر بازداشت، تبعید و اعدام قرار داشتند.
برآورد میشود که در سال ۱۹۴۱، حدود ۳۰,۰۰۰ نفر در گتوی کوونو زندانی بودند. از میان آنان، تنها حدود ۲,۵۰۰ نفر از جنگ جان سالم به در بردند.
علاوه بر اشغالگران آلمانی، بسیاری از عاملان هولوکاست در کوونو و سراسر لیتوانی تحت اشغال آلمان، ساکنان محلی غیریهودی بودند. این افراد بهطور فعال در آزار و اذیت و کشتار جمعیت یهودی مشارکت داشتند.
با وجود شرایط وخیم، یهودیان گتوی کوونو گنجینهای عظیم از اسناد تصویری و نوشتاری پدید آوردند. بخش بزرگی از این مستندات در زیر زمین دفن شد و پس از جنگ بازیابی گردید. این مجموعه، الهامبخش یکی از نخستین نمایشگاههای موزهی یادبود هولوکاست ایالات متحده با عنوان تاریخ پنهان گتوی کوونو(Hidden History of the Kovno Ghetto) (۱۹۹۷-۱۹۹۹) میباشد.
زندگی یهودیان در کوونو قبل از جنگ جهانی دوم
یهودیان دستکم از سدهی پانزدهم میلادی در منطقهی کوونو در مرکز لیتوانی زندگی میکردند.
یهودیان بهطور سنتی، کوونو را با نام ییدیش آن، کوونه (קאָװנע) مینامیدند. این شهر با نامهای دیگری نیز شناخته میشود. در زبان لیتوانیایی، کاوناس (Kaunas) است. در انگلیسی، معمولاً با نام کوونو(Kovno )(نامی که در امپراتوری روسیه استفاده میشد) شناخته میشود. نامهای دیگر آن شامل کوونو ( Kowno به لهستانی) و کائون ( Kauen به آلمانی) است.
کوونو مانند بسیاری از شهرهای اروپا، در اواخر سدهی نوزدهم شاهد رشد سریعی بود. بسیاری از یهودیانی که در مناطق روستایی لیتوانی زندگی میکردند به کوونو مهاجرت کردند. در آنجا، آنها با یک شهر چند قومیتی و چند زبانی روبهرو شدند. در کوونو، یهودیان در کنار روسها، لهستانیها، لیتوانیاییها و آلمانیها زندگی میکردند. آنها سهم بسزایی در توسعهی اجتماعی و اقتصادی شهر، بهویژه در کشاورزی و کسبوکارهای کوچک، داشتند.
یهودیان کوونو در سالهای بین دو جنگ جهانی
در سال ۱۹۱۸، اندکی پس از فروپاشی امپراتوری روسیه و پایان جنگ جهانی اول، لیتوانی به کشوری مستقل تبدیل شد. کوونو پایتخت لیتوانی جدید بود. برای یهودیان لیتوانی (که در زبان ییدیش با نام "لیتواک Litvaks" نامیده میشدند)، این شهر به مرکز زندگی سیاسی و فرهنگی تبدیل شد.
جمعیت یهودیان لیتوانی در فاصلهی میان دو جنگ جهانی، ویژگی متمایزی داشت. در میان جوامع یهودی در اروپا در آن زمان، این جامعه از جمله کمترین میزان ادغام در فرهنگ جامعهی میزبان را تجربه کرده بود. این بدان معنا بود که تا اواخر دههی ۱۹۳۰، بیشتر یهودیان، فرهنگ لیتوانیایی را بهطور گسترده نپذیرفته بودند، هرچند بسیاری از آنها زبان لیتوانیایی را میدانستند. اکثریت قریب به اتفاق یهودیان در کوونو، زبان ییدیش را به عنوان زبان اول خود صحبت میکردند و از آن در زندگی روزمرهی خود استفاده میکردند. در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، چندین روزنامه و نشریهی ییدیش روزانه در این شهر منتشر میشدند. بسیاری از یهودیان کوونو به زبان عبری نیز تسلط بالایی داشتند.
با این حال، جامعهی یهودی از دیگر بخشهای جامعهی لیتوانی جدا نبود. یهودیان کوونو در بخشهای مهم اقتصادی مشغول به کار بودند و به یهودیان و غیریهودیان خدمات ارائه میکردند. برخی به عنوان کفاش، نجار و خیاط کار میکردند و برخی دیگر در تجارت، پزشکی و حقوق فعالیت داشتند.
جامعهی یهودیان کوونو از نظر فرهنگی، مذهبی و سیاسی متنوع بود. برای نمونه، بسیاری از یهودیان از طیفهای مختلف سیاسی با جنبشی به نام صهیونیسم که زبان و فرهنگ عبری را ترویج میکرد، همسو شدند. گروه کوچکتری از یهودیان سکولار با ایدئولوژی کمونیستی همذاتپنداری میکردند.
با وجود ظهور گرایشهای سیاسی و فرهنگی جدید، کوونو همچنان یکی از مراکز آموزش یهودیت و پایبند به اصول مذهبی یهودی باقی ماند. در آستانهی جنگ جهانی دوم، حدود ۴۰ کنیسه و بِیتمیدراش (batei midrash) (مؤسساتی که به مطالعهی تورات اختصاص داشتند) در کوونو وجود داشت. این شهر همچنین محل یکی از معتبرترین یشیواهای (yeshivas) اروپا بود (مدارس عالی مذهبی یهودی که مردان را در زمینهی مطالعهی متون مذهبی یهود آموزش میدادند).
ابرهای تیره بر فراز آسمان: یهودیان در لیتوانی مستقل
رابطه بین جامعهی یهودی و دولت لیتوانی پیچیده بود.
جامعهی یهودیان در پایان جنگ جهانی اول از مبارزه برای استقلال لیتوانی حمایت کرده بود. برخی از یهودیان، از جمله مردان جوان اهل کوونو، در ارتش لیتوانی خدمت کرده بودند. دولت لیتوانی در چند سال نخست پس از جنگ جهانی اول، به یهودیان اجازه داد تا در سیاست محلی و ملی مشارکت کنند. همچنین به مدارس یهودی بودجه اختصاص داد و زبانهای عبری و ییدیش را به عنوان زبانهای اقلیت به رسمیت شناخت.
اقتدارگرایی در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در لیتوانی رو به افزایش بود. در این دوران، جایگاه یهودیان در جامعه رو به افول گذاشت. یهودیان، همانند دیگر اقلیتها، تا حد زیادی از خدمات دولتی و دستگاه حکومت کنار گذاشته شدند. آنها همچنین از بخشهایی از فعالیتهای اقتصادی و دانشگاهها رانده شدند. یهودستیزی بیش از پیش به عرصهی عمومی راه یافت. با این حال، در آن زمان، سیاست رسمی دولتی یهودستیزانه، در لیتوانی وجود نداشت. در مجموع، یهودیان به طور مشخص هدف قرار نمیگرفتند.
قبل از اشغال آلمان: جنگ جهانی دوم و اشغال شوروی
جنگ جهانی دوم در سپتامبر ۱۹۳۹ در اروپا آغاز شد. در همان ماه، آلمان نازی و اتحاد جماهیر شوروی طبق پیمان مولوتوف-ریبنتروپ ۱۹۳۹ به لهستان حمله کردند.
در ژوئن ۱۹۴۰، اتحاد جماهیر شوروی با موافقت ضمنی آلمان نازی، لیتوانی را به خاک خود ضمیمه کرد. در آن زمان، بسیاری از یهودیان کوونو از یهودستیزی افراطی آلمان نازی آگاه بودند. آنان شوروی را شر کمتر میان دو شر میدانستند. با این حال، دورهی اشغال شوروی (ژوئن ۱۹۴۰ تا ژوئن ۱۹۴۱) برای شهروندان کوونو در مجموع، و بهویژه برای جامعهی یهودیان، پیامدهایی فاجعهبار داشت.
تأثیر اشغال شوروی بر جامعهی یهودیان در کوونو
در سراسر لیتوانی، نیروهای شوروی ابراز و انجام مراسم مذهبی را محدود کردند، با اقتصاد آزاد مخالفت ورزیدند، مالکیت خصوصی را ملی کردند و جنبشهای ملی را سرکوب کردند. برای جامعهی یهودی، این سرکوب به معنای انحلال اکثر نهادهای فرهنگی و مذهبی یهودی و همچنین سرکوب فعالیت سیاسی صهیونیستی بود.
مقامات شوروی هزاران شهروند لیتوانی، از جمله یهودیان را بازداشت کردند. آنان این بازداشتشدگان را به سیبری و سپس به سرزمینهای شوروی در شمال مدار قطب شمال تبعید کردند. مقامات شوروی این افراد را تهدیدی برای رژیم جدید میدانستند.
پیامدهای اقتصادی سیاستهای شوروی به سرعت آشکار شد. طبقهی متوسط در کوونو، که بخش بزرگی از آن یهودی بودند، بیشترین آسیب را دیدند. خانههای بسیاری از یهودیان مصادره شد و کیفیت سطح زندگی آنها کاهش یافت.
با این وجود، اشغال شوروی مزایا و فرصتهایی را برای جامعهی یهودی به ارمغان آورد. در دوران حکومت شوروی، یهودیان میتوانستند در زمینههای حرفهای که پیشتر ورودشان به آنها ممنوع بود، کار کنند.
افزایش یهودستیزی در دوران اشغال شوروی
در سالهای ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۱، یهودیان در لیتوانی با افزایش یهودستیزی مواجه شدند. این تصور نادرست و یهودستیزانه که همهی یهودیان نسبت به دولت لیتوانی وفادار نیستند، پیشتر نیز در در دورهی میان دو جنگ جهانی رواج داشت. حالا، در دوران اشغال شوروی، این تصور معنای جدیدی به خود گرفت. مشارکت برخی از یهودیان در دولت جدید شوروی، افسانهی یهودستیزانهی یهودی-بلشویسم را تقویت کرد. بر پایهی این افسانه، کمونیسم، توطئهای یهودی بود و یهودیان مسئول جنایات آن قلمداد میشدند.
اشغال آلمان و آغاز هولوکاست در کوونو
هولوکاست در اواخر ژوئن ۱۹۴۱ در کوونو آغاز شد. در ۲۲ ژوئن، آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی یورش برد و به سرعت به سمت شرق پیشروی کرد. آنها ارتش شوروی را مجبور به عقب نشینی از تمام لیتوانی، از جمله کوونو، کردند. هزاران یهودی از بیم نزدیک شدن نیروهای آلمانی و آزار وسرکوب نازیها، کوشیدند به سمت شرق و به داخل اتحاد جماهیر شوروی بگریزند. اما شورویها مرز را به روی پناهجویان بستند و فرار را تقریباً ناممکن کردند.
هولوکاست در کوونو، حتی پیش از آنکه آلمانیها شهر را به تصرف درآورند، با چند روز خشونت محلی آغاز شد، با این حال، پس از ورود آلمانیها در ۲۴ ژوئن، خشونتهای یهودستیزانه افزایش یافت و سازمان یافتهتر و مرگبارتر شد.
خشونت و بیقانونی محلی: ۲۳ تا ۲۵ ژوئن ۱۹۴۱
در روزهای بین عقبنشینی شوروی و ورود آلمان، عاملان جنایات جنگی لیتوانیایی در سراسر کشور، از جمله در کوونو، به یهودیان حمله کردند. آنان، یهودیانی را که در خیابان مییافتند، تحقیرمیکردند، کتک میزدند، اموالشان را میدزدیدند و آنان را به قتل میرساندند. بسیاری از یهودیان دیگر، و در برخی موارد تمام اعضای یک خانواده، خودسرانه از خانههایشان بیرون کشیده و بازداشت میشدند.
لیتوانیاییهایی که این خشونتها را مرتکب میشدند، گروه متنوعی بودند که در خلاء قدرت به وجود آمده و وارد عمل شدهبودند. بسیاری از آنها عضو جبههی فعالان لیتوانی (Lietuvių aktyvistų frontas ، LAF) بودند. جبههی فعالان لیتوانی (LAF) در سال ۱۹۴۰ برای آزادسازی لیتوانی از سلطهی شوروی تأسیس شده بود. آنها خود را "پارتیزانها" یا "مبارزان آزادی" مینامیدند و همچنین در پی پاکسازی لیتوانی از یهودیان بودند. دیگر عاملان جنایات جنگی که به این "پارتیزانها" پیوستند، طیف گوناگونی از افراد، از جمله محکومان سابق، کارمندان دفتری، کشاورزان و بازرگانان بودند.
سرکوبهای قومی و دستگیریهای دستهجمعی یهودیان: ۲۵ تا ۳۰ ژوئن ۱۹۴۱
تا ۲۵ ژوئن ۱۹۴۱، ارتش آلمان کنترل کوونو را به دست گرفته بود. یک واحد ویژهی اساس و پلیس نازی به نام آینزاتسگروپن آ ارتش آلمان را همراهی میکرد. این واحد وظیفه داشت دشمنان آلمان، بهویژه کمونیستها و یهودیان را نابود کند. با ورود آینزاتسگروپن آ، حملات علیه یهودیان سازمانیافتهتر و مرگبارتر شد. خشونت جمعی با سرعت قابل توجهی گسترش یافت.
در ۲۵ و ۲۶ ژوئن، یک سرکوب قومی در محلهی قدیمی یهودیان سلوبودکا (Slobodka) رخ داد. شماری از کسانی که "پارتیزان" نامیده میشدند، همراه با دانشجویان لیتوانیایی، به خانههای یهودیان یورش بردند. آنان تفنگ، تبر و چاقو همراه داشتند. این افراد، بیش از ۸۰۰ مرد، زن و کودک یهودی را به قتل رساندند. خانهها را به آتش کشیدند و ساکنان داخل آنها را سوزاندند. یهودیان دیگری را نیز در رودخانهی «ویلیا Vilija » در همان نزدیکی غرق کردند. در مواردی نیز برخی از قربانیان را مجبور کردند پیش از کشتهشدن، گور خودشان را حفر کنند.
در ۲۷ ژوئن، عاملان لیتوانیایی - و احتمالاً شماری از عاملان آلمانی - دهها یهودی را به حیاط یک گاراژ در مرکز شهر بردند. حیاط در بیرون یک ساختمان اداری متعلق به «لیتوکیس Lietūkis»، اتحادیهای بزرگ و سراسری از تعاونیهای کشاورزی قرار داشت. در آن حیاط، یهودیان در برابر جمعیتی از تماشاگران، در ملاء عام شکنجه شدند و بر اثر ضربو شتم به قتل رسیدند.
کشتارها در دژ هفتم: ۳۰ ژوئن تا ۷ ژوئیه ۱۹۴۱
ظرف یک هفته پس از حملهی آلمان، عاملان جنایات جنگی لیتوانیایی هزاران مرد، زن و کودک یهودی را بازداشت کرده بودند. در اواخر ژوئن، بسیاری از یهودیان بازداشت شده را به قلعهی هفتم، یکی از استحکامات نظامی سدهی نوزدهم شهر، منتقل کردند.
قلعه هفتم به طور مشترک، زیر کنترل آلمان و لیتوانی قرار داشت. ادارهی آن بر عهدهی دولت موقت و کوتاهمدت لیتوانی (۲۳ ژوئن تا ۵ اوت ۱۹۴۱) اداره میشد. هم آلمانیها و هم لیتوانیاییها در آنجا حضور داشتند.
در قلعه هفتم، عاملان جنایات جنگی، زندانیان یهودی را بدون آب و غذا نگه داشتند و زنان را در پادگانهای زیرزمینی محبوس کردند. برخی از زنان مورد آزار و تجاوز قرار گرفتند؛ و دهها نفر به قتل رسیدند.
مردان برای چندین روز، در محوطهی باز قلعه نگه داشته شدند. آنان در گرمای سوزان ماه ژوییه رنج کشیدند. بسیاری از این مردان را بهصورت گروهی بیرون بردند و در خارج از محوطهی قلعه، تیرباران کردند. عاملان این تیربارانها، نیروهای اساس و پلیس آلمان و همچنین نگهبانان لیتوانیایی بودند. این نگهبانان به یک گردان تازه تشکیل شدهای از نیروهای پلیس لیتوانی تعلق داشتند.
تیربارانها در شب ۶ و ۷ ژوئیه ۱۹۴۱ به اوج خود رسید. در آن شب، نگهبانان لیتوانیایی چندین هزار مرد یهودی را به قتل رساندند. در مجموع، حدود ۵,۰۰۰ مرد یهودی بین ۳۰ ژوئن و ۷ ژوئیه در این قلعه تیرباران شدند. در هفتههای بعد، تیرباران یهودیان و غیریهودیان در قلعهی هفتم ادامه یافت، هرچند در مقیاسی بسیار کوچکتر.
گتوی کوونو: شکلگیری و ماههای نخست
در ژوئیه ۱۹۴۱، اشغالگران آلمانی و مقامات محلی، یهودیان کوونو را به گتو (محله یهودینشین) منتقل کردند. این گتو در محلهی سلوبودکا، مرکز تاریخی جامعهی یهودیان کوونو واقع شده بود. سلوبودکا (که در زبان لیتوانیایی به آن ویلییامپوله (Vilijampolė) میگویند) منطقهای با خانههای کوچک چوبی بود. این محله نه فاضلاب داشت و نه آب لولهکشی. طی هفتههای بعد، یهودیان از سراسر شهر از خانههایشان بیرون رانده شدند و مجبور شدند در محدودهای که برای گتو تعیین شده بود سکونت کنند.
در ۱۵ اوت ۱۹۴۱، حدود ۳۰,۰۰۰ یهودی کوونو پشت سیمهای خاردار زندانی شدند. آنها دیگر نمیتوانستند آزادانه از مرزهای گتو خارج یا وارد شوند.
در ابتدا، گتوی کوونو به دو بخش تقسیم شده بود: گتوی "کوچک" و گتوی "بزرگ". این دو بخش، با یک پل عابر پیاده به یکدیگر متصل بودند و در مجموع به چهار ناحیه تقسیم میشدند. محدودهی گتو نیز با تغییر مکرر مرزها توسط آلمانیها، پیوسته دگرگون میشد.
امکانات زندگی در سلوبودکا بسیار ناچیز بود. در ابتدا، چند صد خانواده مجبور بودند در خیابان زندگی کنند. کسانی هم که سرپناهی پیدا میکردند، اغلب اتاق کوچکی را با پنج یا شش نفر شریک میشدند. هر دو گتوی بزرگ و کوچک به شدت شلوغ بودند. شمار کمی از ساختمانها حداقل استانداردهای امکانات بهداشتی و نظافت را داشتند. در نتیجه، ساکنان گتوها در برابر بیماری و عفونت بسیار آسیبپذیر بودند.
کشتارهای پاییز ۱۹۴۱
بین اوت و اکتبر ۱۹۴۱، آلمانیها یک سری قتلعام (که در زبان آلمانی " آکسیون" (Aktionen) نامیده میشود) را به اجرا گذاشتند. تا آن هنگام، آلمانیها فعالان لیتوانیایی ضد شوروی را در گردانهای کمکی پلیس سازمان داده بودند. این واحدها در اجرای کشتارهایی که جعیت گتو را کاهش داد، به آلمانیها یاری رساندند.
در ۱۸ اوت، آلمانیها ۵۳۴ مرد یهودی، از جمله معلمان، پزشکان و مهندسان را دستگیر کردند. به این مردان گفته شده بود که برای کار در بایگانی شهر به آنها نیاز است. اما این یک دام بود. در عوض، آنها را به قلعهی چهارم بردند و و به احتمال زیاد توسط پلیس لیتوانی تیرباران شدند.
ماه بعد، در ۲۶ سپتامبر، به ساکنان گتو که در منطقهی اطراف خیابانهای آریوگولوس و ولیانوس زندگی میکردند، دستور داده شد که در محلی گردهم آیند. در محل تجمع، آلمانیها ۱,۲۰۰ تا ۱,۶۰۰ یهودی، از جمله شمار زیادی از زنان و کودکان را انتخاب کردند. افراد انتخابشده، در قلعهی نهم به قتل رسیدند.
سپس، در ۴ اکتبر، عاملین جنایات جنگی آلمانی و لیتوانیایی گتوی کوچک را محاصره کردند. آنها حدود ۱,۸۰۰ نفر را انتخاب کردند و در قلعهی نهم تیرباران کردند. عاملان این جنایت همچنین بیمارستان یهودیان ویژهی بیماریهای عفونی را به آتش کشیدند. پزشکان، پرستاران و بیمارانی که در داخل مانده بودند، کشته شدند.
تا اوایل اکتبر، تنها گتوی بزرگ باقی مانده بود.
"عملیات بزرگ" در گتوی کوونو: ۲۸ تا ۲۹ اکتبر ۱۹۴۱
تیربارانهای گروهی پاییز ۱۹۴۱ در روزهای ۲۸ و ۲۹ اکتبر به اوج خود رسید.
در ۲۸ اکتبر، حدود ۲۶,۰۰۰ نفری که از موج نخست کشتارها جان سالم به در برده بودند، مأمور شدند که در «میدان دموکرات»، محوطهای وسیع و باز در داخل گتو، حاضر شوند. از صبح تا عصر، آلمانیها بیش از ۹,۲۰۰ یهودی را برای کشتن انتخاب کردند. در میان آنان شمار زیادی بیمار و سالمند و همچنین افرادی که ضعیف به نظر میرسیدند حضور داشتند. نزدیک به ۴,۳۰۰ نفر از قربانیان کودک بودند.
قربانیان تحت مراقبت شدید، به محدودهی پیشین گتوی کوچک منتقل شدند و شب را در آنجا نگه داشته شدند. صبح روز بعد، در ۲۹ اکتبر، واحدهای پلیس آلمان و لیتوانیایی آنان را به زور به قلعهی نهم بردند. به محض رسیدن به قلعه نهم، قربانیان را در کنار گودالها تیرباران کردند و اجسادشان را درون گودالها انداختند.
تا پایان اکتبر ۱۹۴۱، تقریباً نیمی از جمعیت یهودیانی که در ماه اوت در گتو زندانی شده بودند، به قتل رسیده بودند. بسیاری از ۱۷,۰۰۰ یهودی باقیمانده در کوونو، بستگان خود را از دست داده و در سوگ فرو رفته بودند.
زندگی در گتوی کوونو: ۱۹۴۳ تا ۱۹۴۱
پس از «عملیات بزرگ»، جمعیت گتوی کوونو برای مدتی از کشتارهای جمعی در امان ماند. بین پاییز ۱۹۴۱ و تابستان ۱۹۴۳، زندگی در گتو عمدتاً حول محور کار اجباری و جستجو برای غذا میچرخید.
دولت آلمان و شورای یهود
در کوونو، ادارهی گتو عمدتاً توسط ادارهی غیرنظامی آلمان بود. ادارهی شهری لیتوانی نیز فعالانه از اشغالگران آلمانی حمایت میکرد.
در راستای آمادهسازی برای ایجاد گتو، مقامهای آلمانی دستور تشکیل یک شورای یهود را صادر کردند. شوراهای یهودیان، نهادهای اداریای بودند که به دستور آلمانیها ایجاد میشدند و میان مقامهای آلمانیها و جمعیت یهودی نقش واسطه داشتند.
در اوایل اوت ۱۹۴۱، با فشار مقامهای آلمانی، نمایندگان جوامعه یهودی، دکتر الخانان الکز (Elkhanan Elkes)، پزشکی سرشناس، را برای ریاست شورا انتخاب کردند. تقریبا در همان زمان، نیروی پلیس یهودی نیز با ماموریت حفظ نظم در گتو تشکیل شد.
آلمانیها از شورای یهودیان گتوی کوونو خواستند که دستورات و احکام آلمانیها را اجرا کند. شورا برای برآورده کردن خواستههای آلمانیها، تعدادی نهاد ایجاد کرد. این نهادها شامل ادارات کار، بهداشت و مسکن بودند.
شورای یهودیان، در حالی که موظف به اجرای مقررات آلمان بود، دامنهی فعالیتهای خود را گسترش داد تا به ساکنان گتو کمک و امدادرسانی کند. شورا نهادهای دیگری از جمله دفتر رفاه اجتماعی ایجاد کرد تا به افرادی که در وضعیتی به ویژه دشوار قرار داشتند یاری رساند. مهمتر از همه، شورا برای تأمین نیازهای اساسی ساکنان گتو، مانند غذا، هیزم و دیگر اقلام ضروری برای بقا، تلاش میکرد. آنها همچنین برای تأمین امنیت جامعه میکوشیدند. برای نمونه،برای جلوگیری از شیوع بیماریهای عفونی، رعایت ضوابط بهداشتی را الزامی کردند.
مکانهای کار اجباری
شورای یهودیان کوونو امیدوار بود که اگر زندانیان یهودی خود را برای تدارکات جنگی آلمان مفید نشان دهند، جمعیت گتوامکان زنده ماندن پیدا میکند. پس از قتلعامهای پاییز ۱۹۴۱، شورا تمرکز خود را بر تأمین سهمیهی نیروی کار اجباری گذاشت که مقامهای آلمانی تأیین کرده بودند. یهودیان در چهار نوع محل به کار گمارده شدند:
- کارگاههای گتو: کارگاههایی که شورای یهودیان کوونو ایجاد کرده بود، هزاران زن، کودک و سالمند یهودی را که توان انجام کارهای طاقتفرسا را نداشتند، به کار میگرفت. این کارگاهها شامل بخشهایی برای تعمیر کفش، ساخت برس و دستکش و یک رختشویخانه بودند.
- گروههای کارگری شهری: چندین هزار یهودی در گروههای کارگری خارج از گتو به عنوان مکانیک، فلزکار، برقکار، نجار و مهندس کار میکردند. برخی از یهودیان، تجهیزات ارتش آلمان را تعمیر میکردند. برخی دیگر، از ساختمانهایی که محل استقرار ادارهی غیرنظامی آلمان بود، نگهداری میکردند.
- اردوگاههای فرعی کاراجباری: در تابستان ۱۹۴۲، آلمانیها چندین اردوگاه کار اجباری در خارج از شهر ایجاد کردند. چند صد یهودی به اجبار به این مکانها منتقل شدند. افراد منتقلشده (دستگیرشده) اغلب از خانوادههایشان جدا میشدند.
- محل کار در فرودگاه الکسوتاس: کارگران اجباری یهودی مجبور بودند در حومهی الکسوتاس (Aleksotas)، فرودگاهی برای ارتش آلمان بسازند. برای یهودیان گتوی کوونو، این محل بزرگترین و مخوفترین محل کار بود. در فرودگاه، کارگران اجباری در شیفتهای ۱۲ ساعته و در شرایط آب و هوایی سخت، کار میکردند که بسته به فصل، از گرمای طاقتفرسا تا سرمای شدید متغیر بود. آنها مجبور بودند کانال حفر کنند، کیسههای ملات حمل کنند و بتن بریزند. نگهبانان آلمانی ناظر بر فرودگاه، یهودیان گمارده شده به کار را کتک میزدند. بسیاری از کارگران اجباری در نتیجهی مستقیم این کار به شدت بیمار شدند و جان خود را از دست دادند.
نابرابری در گتوی کوونو
تقسیم نابرابر بار کار اجباری، شکافهای عمیقی را در جامعهی گتو ایجاد کرد. افرادی که با رهبران یهودی ارتباط داشتند، اغلب از سختترین ماموریتها معاف میشدند. کسانی که ارتباط نداشتند، به احتمال زیاد در معرض بدترین شرایط کاری قرار میگرفتند. برخی از یهودیان ساکن گتو، در دفتر خاطرات و اشعار خود، جامعهای را که به باور آنها بر پایهی تبعیض و نابرابری شکل گرفته بود، مورد انتقاد قرار دادهاند.
گرسنگی مفرط در گتوی کوونو
غذا در گتو جیرهبندی شده و به شدت ناکافی بود. یهودیان، برخلاف مقررات آلمان، تلاش میکردند غذای اضافی و دیگر مایحتاج ضروری را تهیه کنند.
امکان یافتن مخفیانهی غذای بیشتر، اغلب به مکانی که فرد به کار اجباری در آن گمارده میشد، بستگی داشت. برای مثال، یهودیانی که در گروههای کاری شهری خدمت میکردند، این امکان را داشتند که در بازار سیاه با لیتوانیاییهای غیریهودی دادوستد کنند. آنها با پذیرش خطر بالا، اغلب اندک داراییهای ارزشمند خود مانند لباس را با غذا یا هیزم معامله میکردند. در مقابل، کسانی که مجبور به کار در فرودگاه بودند، دسترسی بسیار محدودی به غذای اضافی داشتند. نظارت سختگیرانه در فرودگاه امکان چنین دادوستدی را از آنان میگرفت.
قاچاق کالا به داخل و خارج از گتوی کوونو
یهودیانی که موفق میشدند اشیاء قیمتی خود را با غذا یا آذوقه معاوضه کنند، هنوز مجبور بودند آن را مخفیانه به داخل گتو وارد کنند. قاچاق خیلی خطرناک بود و آلمانیها رسماً آن را ممنوع کرده بودند. آنها اغلب یهودیانی را که هنگام عبور از دروازهی گتو با غذای اضافی، هیزم یا سایر مایحتاج دستگیر میشدند، به ضرب گلوله میکشتند. با این همه، یهودیان گتو قاچاق را برای بقای خود ضروری میدانستند. آنها راههایی برای پنهان کردن کالای قاچاق خود، رشوه دادن به نگهبانان و جلب همکاری مأموران پلیس یهودی مستقر در دروازه پیدا میکردند.
ارعاب و آزار یهودیان در گتو: ۱۹۴۳ تا ۱۹۴۱
در سالهای ۱۹۴۲ و ۱۹۴۳، دورهای از توقف عملیات تیرباران گروهی بود.با این حال، مقامهای آلمانی و لیتوانیاییها به ایجاد رعب و وحشت در میان یهودیان در گتوی کوونو ادامه میدادند.
بازداشت و اعدام
شبح دستگیری و اعدام هر روز بر زندگی یهودیان گتو سایه افکنده بود. مقامهای آلمانی مرتباً یهودیان را بازداشت میکردند و آنها را به قلعهی نهم میبردند، جایی که آنان زندانی، بازجویی و اغلب اعدام میشدند.
یهودیان بازداشت شده به سبب سرپیچی از مجموعهای از دستورات و مقررات مقامات آلمانی مجازات میشدند. بسیاری از این قوانین غیرمنطقی بودند. برای نمونه، یهودیان از راه رفتن در پیادهرو، خرید روزنامه از غیریهودیان یا برداشتن نشان زرد یهودی از روی لباس خود منع شده بودند. از اکتبر ۱۹۴۲، آلمانیها، سیاست مجازات دستهجمعی را به اجرا گذاشتند. این بدان معنا بود که اعضای خانوادهی افراد بازداشتشده نیز اغلب همراه با آنها تیرباران میشدند.
غارت
متجاوزین مختلف به طور مرتب، اشیاء قیمتی و لباسهای یهودیان گتو را سرقت میکردند. کمی پس از ایجاد گتو در اوت ۱۹۴۱، سربازان آلمانی بهطور سازمانیافته، خانههای یهودیان را برای یافتن طلا، نقره، جواهرات و سایر اموالشان تفتیش کردند. جمعیت گتو گاه نیز قربانی مهاجمان لیتوانیایی میشد که پس از تاریکی هوا مخفیانه وارد گتو میشدند. آنان به خانههای یهودیان وارد شده و پول، لباس و اشیاء قیمتی آنها را میدزدیدند. پیامدهای این غارتها بسیار سنگین بود. قربانیان پس از آن حتی دارایی کمتری برای مبادله با غذا یا نیازهای زندگی داشتند. افزون بر این، هجوم به خانههای یهودیان اغلب با خشونتی شدید همراه بود.
اخراجها و ازدحام جمعیت
آلمانیها پیوسته مرزهای گتوی کوونو را تغییر میدادند و آن را هر بار کوچک و کوچکتر میکردند. یهودیانی که پیشتر یک بار مجبور به ترک خانههایشان و رفتن به گتو شده بودند، اغلب تنها با چند ساعت مهلت، دوباره مجبور به نقل مکان میشدند. هر بار صدها و گاهی هزاران یهودی از محل سکونت خود بیرون رانده میشدند و بسیاری از آنها ناامیدانه به دنبال سرپناه میگشتند. این احکام، بحران مسکن در گتو را تشدید کرد و به ازدحامی شدید منجر شد.
تبعیدها و جدایی خانوادهها
آلمانیها بارها یهودیان گتوی کوونو را به اردوگاههای کار اجباری منتقل یا تبعید کردند. اغلب، این اردوگاههای کار اجباری در مجاورت کوونو قرار داشتند. با این حال، گاه مقامات آلمانی، ساکنان گتو را به اردوگاههای کار اجباری خارج از لیتوانی تبعید میکردند. در فوریه و اکتبر ۱۹۴۲، چند صد یهودی با قطار به اردوگاههای کار اجباری در شهر ریگا در لتونی تحت اشغال آلمان تبعید شدند. با انتشار خبر این انتقالها، وحشت سراسر گتو را فرا گرفت. یهودیان مطمئن نبودند قطارها به کجا میروند و بیم آن را داشتند که آنان را به سوی مرگ ببرند. جدایی از خانوادهها نیز هراس عمیقی در آنها ایجاد میکرد. بسیاری برای آنکه تبعید نشوند، پنهان شدند. برخی از کسانی که در جریان اخراجها گرفتار شده بودند، برای نجات خود به اقداماتی بسیاز خطرناک، مانند پریدن از قطار، دست زدند.
واکنش یهودیان به ارعاب و حبس در گتوی کوونو
یهودیان گتوی کوونو، زندانی بودند و دامنهی اختیار وامکان کنش آنان بسیار محدود بود. با این وجود، آنان به شیوههای گوناگونی به شرایط زندانی بودن خود واکنش نشان دادند.
مستندات
برخی از افراد و گروهها در گتوی کوونو، تجربیات خود را در دفتر یادداشت روزانه، خاطرات، نقاشیها و طراحیها، مستند کردند. عکاسی به نام تسوی هیرش کادوشین (Zvi Hirsch Kadushin) (که بعدها با نام جورج کادیش شناخته شد) صدها عکس را به صورت مخفیانه از گتو گرفت. پلیسهای یهودی گتو، یک بایگانی مخفی ایجاد کردند که شامل پروندههای تحقیقاتی، مکاتبات و گزارشهای بازداشتها بود. در مجموع، آنها حدود ۳۰,۰۰۰ سند گردآوری کردند.
زندگی دینی و فرهنگی
یهودیان در گتوی کوونو، اغلب به طور مخفیانه، به اجرای آیینهای دینی خود و پاسداشت فرهنگ یهودی ادامه دادند. خاخامها در حلقههای کوچک موعظه میکردند. تحت راهنماییهای خایم ناخمان شاپیرا ( Chaim Nachman Shapira)، پژوهشگر سرشناس و پسر خاخام اعظم کوونو، آموزگاران به کودکان یهودی آموزش میدادند. نویسندگان یهودی در انجمنهای ادبی گرد هم میآمدند. ایرگون بنی صهیون (IBZ)، یک سازمان جوانان صهیونیست، مخفیانه روزنامهی عبری زبان خود، با نام نیتسوتس (Nitzotz) (جرقه) را منتشر میکرد. افرادی مانند میخال بورشتین(Mikhal Burshtyn)، نویسندهی نامدار ییدیش، فرهنگ عامه، ترانهها و حتی لطیفههای تلخ و هولناک یهودیان را گردآوری میکردند. موسیقی نیز در گتو جریان داشت. از تابستان ۱۹۴۲، ارکستر پلیس یهودی، تعدادی کنسرت برگزار کرد.
مقاومت مسلحانه
در گتوی کوونو، چهرههای کلیدی شورای یهودیان و پلیس یهود مستقیماً در فعالیتهای نیروی مقاومت شرکت داشتند. چندین فرمانده در پلیس یهودی عضو تشکیلات زیرزمینی صهیونیستی بودند. آنها به طور مخفیانه به مبارزان جوان این تشکیلات، آموزش استفاده از سلاح گرم میدادند. رهبری گروه زیرزمینی کمونیستها در کوونو را خایم یلین (Chaim Yellin)، نویسنده و فعال ییدیش، بر عهده داشت. یلین و پیروانش در جنگلهای اطراف کوونو با پارتیزانهای شوروی (رزمندگان مقاومت) تماس برقرار کردند. در سال ۱۹۴۳، سازمان عمومی مبارزان یهودی، تحت رهبری یلین تشکیل شد. با هدایت این سازمان، حداقل ۲۵۰ مبارز گتو از گتوی کوونو گریختند. آنها به گروههای پارتیزانی در جنگل رودنیکی در بخش شرقی لیتوانی پیوستند.
از گتوی کوونو تا اردوگاه کار اجباری کاون (تابستان و پاییز ۱۹۴۳)
در ژوئن ۱۹۴۳، هاینریش هیملر، رهبر اساس، دستور داد که گتوهای کمیساریای رایشاوستلند (Reichskommissariat Ostland) (یعنی دستگاه اداری غیرنظامیای که لیتوانی تحت اشغال آلمان را نیزدر بر میگرفت) به اردوگاههای کار اجباری تبدیل شوند. یهودیانی که برای کار نامناسب تشخیص داده میشدند، میبایست از گتوها تخلیه و به قتل رسانده میشدند.
در کوونو، این روند در سپتامبر ۱۹۴۳ آغاز شد. در آن زمان، نیروهای اساس کنترل گتو را به دست گرفتند و آن را به یک اردوگاه کار اجباری تبدیل کردند. کمی بعد، در ماه اکتبر، نیروهای اساس بیش از ۲,۷۰۰ یهودی را از کوونو تبعید کردند. از میان آنان، ۲,۰۰۰ نفر با قطار به استونی تحت اشغال آلمان فرستاده شدند. علاوه بر این، حدود ۷۰۰ کودک و یهودی سالخورده به آشویتس فرستاده شدند و در آنجا به قتل رسیدند.
از ۳۰,۰۰۰ یهودی که در اوت ۱۹۴۱ در گتو زندانی شده بودند، تنها حدود ۱۳,۰۰۰ نفر در نوامبر ۱۹۴۳ در کوونو زنده بودند. منطقهای که این افراد در آن زندگی میکردند، اکنون بخشی از اردوگاه کار اجباری تازه تأسیس کاون (Kauen) (Kovno) (Konzentrationslager Kauen) بود. در رژیم جدید اساس، نقش شورای یهودیان کوونو محدودتر شد.
بهتدریج، نیروهای اساس حدود ۵,۰۰۰ نفر از این افراد را به شبکهای از اردوگاههای فرعی منتقل کردند. این اردوگاههای فرعی در محلهای کار اجباری ایجاد شدند که یهودیان گتو در سالهای پیش در آنجا کار میکردند. اکنون، با نظارت مستقیم اساس بر اردوگاههای فرعی، مردان و زنان جداگانه زندگی میکردند و در شرایطی حتی سختتر، کار میکردند. زندانیان اردوگاه که بیش از پیش از کوونو منزوی شده بودند، برای یافتن غذا با دشواری فراوان روبهرو بودند.
قتل کودکان و سالمندان: ۲۸ تا ۲۷ مارس ۱۹۴۴
در بهار ۱۹۴۴، اساس با هدف قرار دادن آسیبپذیرترین گروههای جمعیت گتو، اجرای برنامههای مرگبار خود را شتاب بخشید.
در ۲۷ مارس، نیروهای اساس به اردوگاه اصلی کاون و اردوگاههای فرعی آن یورش بردند. سربازان سابق شوروی که بیشترشان اسرای جنگی به اسارت آلمانیها درآمده بودند (POW)، به آنها پیوستند. آنها با همکاری یکدیگر، به جستوجو و دستگیری کودکان زیر ۱۲ سال و بزرگسالان بالای ۵۵ سال پرداختند. عاملین جنایات جنگی، خانه به خانه، قربانیان را به زور از عزیزانشان جدا کرده و به داخل اتوبوسها و کامیونها میانداختند. والدینی که با نومیدی میکوشیدند از فرزندان خود محافظت کنند، به شدت مورد ضرب و شتم قرار گرفتند.
همانطور که ریوکا وُلبه (Rivka Wolbe)، یکی از بازماندگان، پس از جنگ به یاد میآورد:
صحنههایی که در خیابانهای گتو پیش چشمانمان رخ میداد و صدای ضجهها تا ژرفای وجودمان ما را به وحشت میانداخت. در خیابانها، مادران و پدرانی که تازه از سر کار برگشته بودند، موهایشان را میکندند و نام فرزندانشان را فریاد میزدند... انگار مردم عقلشان را از دست داده بودند.
طی دو روز، عاملین جنایات جنگی حدود ۱,۰۰۰ کودک و ۳۰۰ یهودی سالمند را بازداشت کردند. ۵۰۰ قربانی دیگر نیز از اردوگاههای فرعی منتقل شدند. از سرنوشت دقیق قربانیان اطلاعی در دست نیست. احتمالاً برخی از آنها به آشویتس یا مایدانک تبعید و در آنجا به قتل رسیدهاند. برخی دیگر در قلعهی نهم تیرباران شدند.
پایان هولوکاست در کوونو
در اوایل ژوئیه ۱۹۴۴، با نزدیک شدن خط مقدم نبرد به کوونو، آلمانیها اردوگاه کار اجباری کاون را تخلیه کردند. آنها زنان یهودی باقی مانده را به اردوگاه کار اجباری اشتوتهوف در نزدیکی دانزیگ(Danzig) در ساحل بالتیک تبعید کردند. مردان به اردوگاه کار اجباری داخائو در آلمان فرستاده شدند. بیشتر ۶,۰۰۰ یهودیی از کوونو تبعید شده بودند، بعدها در این اردوگاهها جان باختند. برای نمونه، دکتر الکس، رئیس شورای یهودیان، در اکتبر ۱۹۴۴ در کائوفرینگ، یکی از اردوگاههای فرعی داخائو، درگذشت.
بسیاری از یهودیان کوونو با نومیدی کوشیدند با پنهان شدن در مخفیگاهها یا پناهگاههای زیرزمینی، از تبعید بگریزند. اما آلمانیها با استفاده از سگهای ردیاب و نارنجک، آنان را از مخفیگاهها بیرون راندند. سپس نیروهای آلمانی با استفاده از دینامیت، منطقهی سابق گتو را با خاک یکسان کردند. اکثریت قریب به اتفاق کسانی که در مخفیگاهها بودند، در آتشسوزی، زنده سوختند یا هنگام تلاش برای فرار به ضرب گلوله کشته شدند.
چند هفته بعد، در ۱ اوت ۱۹۴۴، ارتش شوروی دوباره کنترل کوونو را به دست گرفت. از میان یهودیان بازماندهی کوونو، حدود ۵۰۰ نفر در جنگلها یا پناهگاهها جان سالم به در برده بودند. حدود ۲,۰۰۰ نفر دیگر از حبس در اردوگاههای کار اجباری مختلف جان سالم به در بردند و بعدها توسط نیروهای متفقین آزاد شدند.
وضعیت یهودیان کوونو پس از هولوکاست
پس از جنگ، شمار کمی از بازماندگان گتوی کوونو به جمهوری سوسیالیستی شوروی لیتوانی (۱۹۹۰ تا ۱۹۴۴) بازگشتند. با این حال بیشتر بازماندگان، خود را به اردوگاههای آوارگان جنگی (DP) در آلمان، اتریش و ایتالیا رساندند. بین سالهای ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۸، بسیاری از آنها سوار کشتیهایی به مقصد فلسطینِ تحت قیمومیت بریتانیا ( کشور اسرائیل) و ایالات متحده شدند.
تاریخنگاری و یادبود
بازماندگان در اردوگاههای آوارگان جنگی(DP)، نخستین پژوهشهای تاریخی دربارهی گتوی کوونو را آغاز کردند. آنان خاطرات خود را نوشتند، شهادتها را جمعآوری کردند و ترانهها و فولکلور را ثبت کردند. کادوشین، عکاس گتو، شماری از عکسهای خود را در سراسر منطقهی تحت اشغال آمریکا در آلمانِ پس از جنگ به نمایش گذاشت.
نخستین تلاشها برای گرامیداشت یاد قربانیان هولوکاست در کوونو نیز در همین اردوگاههای آوارگان (DP) صورت گرفت. برای نمونه، بازماندگانی که در منطقهی مونیخ زندگی میکردند، در سالگرد "عملیات بزرگ" که در آن ۹,۲۰۰ نفر از همکیشانشان به قتل رسیده بودند، گرد هم آمدند.
طبق سنت یهودی، آنها تصمیم گرفتند این رویداد را در روز متناظر آن در تقویم عبری یعنی هفتم ماه حشوان یا روزهای نزدیک به آن گرامی بدارند.
رویدادهای اکتبر ۱۹۴۱ همچنین بسیاری از بازماندگان را بر آن داشت تا از خانه و زندگی از دسترفتهی خود پیش از جنگ یاد کنند. یکی از بازماندگان در سال ۱۹۴۵ چنین سوگواری کرد: " لیتوانیِ یهودی دیگر وجود ندارد".
کوونو دیگر یک شهر یهودی نیست و سلوبودکا، آخرین شهرک یهودینشین که به گتو تبدیل شده بود، کاملاً ویران شده است. آه، شهرهای عزیز و دوستداشتنی لیتوانی من، که چنان ژرف در قلب من نقش بستهاید! چه کسی باور میکرد که در نسل ما، سرنوشت شما تا این اندازه اندوهبار باشد؟
یاکوب اولیسکی (Jacob Oleiski,)، بازماندهی کوونو، ۱۲ نوامبر ۱۹۴۵
زیرنویس
-
Footnote reference1.
ی. اولیسکی، “28 Oktober 28: Di grojse akcje in kowner geto”، (اکتبر: عملیات بزرگ در کوونو) Landsberger lager tsaytung شماره ۵ (۱۲ نوامبر ۱۹۴۵)، ص ۴.