Κάπο και άλλοι επιλεγμένοι κρατούμενοι ως επιστάτες στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης

Οι κρατούμενοι επιστάτες κρατούμενων (Funktionshäftlinge) ήταν οι επιλεγμένοι κρατούμενοι των στρατοπέδων συγκέντρωσης που είχαν τοποθετηθεί σε εποπτικές ή διοικητικές θέσεις. 

Οι κάπο είναι ο πιο γνωστός τύπος κρατούμενων στους οποίους ανατέθηκε ο ρόλος του επιστάτη. Επέβλεπαν τους κρατούμενους στις εργασίες. Ωστόσο, υπήρχαν πολλές εποπτικές θέσεις. Σε αυτές περιλαμβάνονταν, μεταξύ άλλων, οι πρεσβύτεροι των στρατοπέδων (Lagerältesten), οι πρεσβύτεροι των μπλοκ (Blockältesten) και οι υπάλληλοι (Schreiber).. 

Όλοι οι κρατούμενοι επιστάτες ήταν μέρος μιας τυποποιημένης διοικητικής δομής του στρατοπέδου. Πάνω από αυτούς ήταν η διοίκηση του στρατοπέδου των SS και οι φρουροί, ενώ κάτω από αυτούς οι συγκρατούμενοί τους. Οι κρατούμενοι επιστάτες ήταν απαραίτητοι για την απρόσκοπτη λειτουργία των καθημερινών εργασιών του στρατοπέδου. 

Λόγω της θέσης τους στις ιεραρχικές δομές των στρατοπέδων, οι κρατούμενοι επιστάτες είχαν μεγάλη εξουσία πάνω στους άλλους κρατούμενους. Οι αξιωματούχοι στην κορυφή της ιεραρχίας μπορούσαν να επιβάλλουν ορισμένες τιμωρίες. Μπορούσαν επίσης να επιβραβεύουν τους συγκρατούμενούς τους ή ακόμα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να τους βοηθούν κρυφά. Οι κρατούμενοι επιστάτες είχαν προνόμια που δεν είχαν οι άλλοι κρατούμενοι. 

Γιατί τα SS χρησιμοποιούσαν κάπο, πρεσβύτερους των μπλοκ και άλλους κρατούμενους ως επιστάτες κρατούμενων;

Τα SS δημιούργησαν το σύστημα των κρατούμενων ως επιστατών κρατούμενων κυρίως για να εξοικονομήσουν γερμανικό ανθρώπινο δυναμικό, χρήματα και πόρους. Το σύστημα υπονόμευε επίσης την αλληλεγγύη μεταξύ κρατούμενων και αποθάρρυνε την αντίσταση. Αυτό το σύστημα συχνά αναφέρεται ως αυτοδιαχείριση (Selbstverwaltung). Ωστόσο, αυτός είναι ένας παραπλανητικός όρος, επειδή οι κρατούμενοι δεν είχαν άμεσο έλεγχο όσον αφορά το ποιος θα γινόταν επιστάτης.

Το σύστημα των κρατούμενων επιστατών άρχισε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου τη δεκαετία του 1930. Καθώς τα SS δημιουργούσαν περισσότερα στρατόπεδα συγκέντρωσης, συχνά μετέφεραν έμπειρους κρατούμενους επιστάτες από υφιστάμενα στρατόπεδα σε νεότερα. 

Φωτογραφία

Ένας κάπο επιβλέπει τους κρατούμενους στο στρατόπεδο Plaszow. (Φωτογραφία)

Όρθιος, με τα χέρια πίσω από την πλάτη, ένας κάπο (δεξιά) επιβλέπει τους Εβραίους κρατούμενους που επιτελούν καταναγκαστική εργασία στο στρατόπεδο Plaszow. Οι κάπο ήταν κρατούμενοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης που επιλέγονταν για να εποπτεύουν άλλους κρατούμενους κατά τις εργασίες. Płaszów, Πολωνία, 1943-1944.

Πηγές:

• USHMM, courtesy of Leopold Page Photographic Collection

• Προβολή αρχειακού υλικού

Ποιες ήταν οι κύριες θέσεις κρατούμενων που λειτουργούσαν ως κρατούμενοι επιστάτες κρατούμενων; 

Οι κρατούμενοι επιστάτες επέβλεπαν διάφορους χώρους και δραστηριότητες. Σε αυτούς περιλαμβάνονταν οι στρατώνες διαβίωσης (κοιτώνες), οι ομάδες εργασίας, το ιατρείο, οι κουζίνες και τα διοικητικά γραφεία. Οι κρατούμενοι επιστάτες είχαν διάφορους τίτλους εργασίας, οι οποίοι υποδήλωναν τη θέση και τα καθήκοντά τους.

Πρεσβύτεροι των στρατοπέδων

Οι πρεσβύτεροι των στρατοπέδων (Lagerältesten) ήταν οι υψηλόβαθμοι κρατούμενοι επιστάτες. Η λέξη «πρεσβύτερος» υποδήλωνε θέση εποπτείας, όχι την ηλικία του κρατούμενου. Οι πρεσβύτεροι των στρατοπέδων ήταν υπεύθυνοι να διασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία του στρατοπέδου. Αναφέρονταν στον αξιωματικό των Ες Ες που ήταν υπεύθυνος για το εκάστοτε στρατόπεδο (Schutzhaftlagerführer). 

Κρατούμενοι επιστάτες κρατούμενων στους στρατώνες διαβίωσης των κρατούμενων

Οι πρεσβύτεροι των μπλοκ (Blockältesten) είχαν την ευθύνη των στρατώνων διαβίωσης. Στην ορολογία του στρατοπέδου, οι στρατώνες διαβίωσης ονομάζονταν «μπλοκ». Οι πρεσβύτεροι των μπλοκ καθόριζαν πού θα κοιμόντουσαν οι κρατούμενοι και τη σειρά με την οποία θα λάμβαναν φαγητό. Μπορούσαν να επιβραβεύουν τους κρατούμενους με καλύτερες ή περισσότερες προμήθειες. Μπορούσαν επίσης να τους επιβάλλουν πειθαρχία για παραβίαση των κανόνων του στρατοπέδου, να τους χτυπούν αυθαίρετα ή να τους τιμωρούν χωρίς λόγο. Στην ιεραρχία των κρατούμενων επιστατών κρατούμενων, οι πρεσβύτεροι των μπλοκ αναφέρονταν στους πρεσβύτερους του στρατοπέδου. Επέβλεπαν τους υπεύθυνους δωματίων (Stubendienste ή Stubenälteste).

Ένας χαμηλόβαθμος αξιωματικός των SS, ονομαζόμενος SS Blockführer (αρχηγός μπλοκ), φρόντιζε ώστε οι πρεσβύτεροι των μπλοκ να εκτελούν τα καθήκοντά τους. 

Τι ήταν ένας κάπο;

Οι κάπο επέβλεπαν τους συγκρατούμενούς τους κατά τη διάρκεια της καταναγκαστικής εργασίας. Σε αντίθεση με τις ορολογίες για άλλους κρατούμενους αξιωματούχους, η λέξη «κάπο» δεν έχει γερμανικές ρίζες. Η ακριβής προέλευση του όρου «κάπο» είναι άγνωστη, αν και είναι σαφές ότι είχε ήδη χρησιμοποιηθεί στο Νταχάου. 

Οι κάπο επιτηρούσαν και επέβλεπαν τους κρατούμενους των στρατοπέδων συγκέντρωσης που επιτελούσαν καταναγκαστική εργασία. Ορισμένοι κάπο επιστατούσαν την καταναγκαστική εργασία μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο. Επέβλεπαν τα συνεργεία εργασίας (Kommandos) στις κουζίνες των στρατοπέδων, τα πλυντήρια, τα εργαστήρια και τα ιατρεία. Άλλοι κάπο επέβλεπαν τους κρατούμενους που επιτελούσαν καταναγκαστική εργασία εκτός του στρατοπέδου. Οι χώροι εργασίας περιελάμβαναν εργοτάξια, λατομεία, αγροκτήματα, αλιευτικές μονάδες και εργοστάσια. 

Οι κάπο ήταν υπεύθυνοι να διασφαλίζουν ότι οι κρατούμενοι εκτελούσαν την εργασία τους, τηρούσαν τις ποσοστώσεις τους και δεν χαλάρωναν. Τα SS περίμεναν από τους κάπο να χρησιμοποιούν βία για να πειθαρχούν όσους δεν ανταποκρίνονταν στις προσδοκίες. 

Ορισμένες μεγάλες ομάδες εργασίας (με περισσότερους από 1.000 καταναγκαστικούς εργάτες) διοικούνταν από έναν ανώτερο κάπο (Oberkapo). Οι ανώτεροι κάπο επέβλεπαν τους κάπο και άλλους κρατούμενους επιστάτες κρατούμενων, συμπεριλαμβανομένων των υποκάπο (Unterkapos) και των επικεφαλής εργατών (Vorarbeiter). 

Άλλοι κρατούμενοι επιστάτες 

Εκτός από τους πρεσβύτερους των στρατοπέδων, των μπλοκ και τους κάπο, υπήρχαν και άλλες θέσεις κρατούμενων με εποπτικά καθήκοντα. Οι υπάλληλοι (Schreiber) ήταν υπεύθυνοι για την καταγραφή στοιχείων και τα διοικητικά καθήκοντα. Οι κρατούμενοι γιατροί (Häftlingsärtzen) και νοσηλευτές (Häftlingspflegeren) διορίζονταν στα αναρρωτήρια (Krankenrevieren). Κατά τη διάρκεια του Β᾽ Παγκοσμίου Πολέμου, ορισμένα στρατόπεδα διέθεταν ένα αστυνομικό σώμα κρατούμενων (Lagerpolizei ή Lagerschutz) λόγω ελλείψεων ανθρώπινου δυναμικού μεταξύ των φρουρών των SS. 

Ποιοι κρατούμενοι υπηρετούσαν ως κάπο, πρεσβύτεροι των μπλοκ και κρατούμενοι επιστάτες κρατούμενων;

Οι κρατούμενοι επιστάτες κρατούμενων προέρχονταν από όλες τις κατηγορίες κρατούμενων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Συμπεριλαμβάνονταν άτομα διαφορετικών εθνικοτήτων, τόσο και άνδρες όσο και γυναίκες. Η σύνθεση των κρατούμενων επιστατών κρατούμενων διέφερε από στρατόπεδο σε στρατόπεδο, όπως και η πληθυσμιακή σύνθεση των κρατούμενων. Ωστόσο, οι Γερμανοί κρατούμενοι (από τη Γερμανία και τις προσαρτημένες περιοχές της) κυριαρχούσαν στις ιεραρχίες των κρατούμενων επιστατών κρατούμενων στα περισσότερα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Αυτό συνέβαινε ακόμη και σε στρατόπεδα με κυρίως μη γερμανικό πληθυσμό κρατούμενων, όπως το Stutthof και το Riga-Kaiserwald. 

Οι πιο διαβόητοι κρατούμενοι επιστάτες ήταν άνθρωποι που είχαν φυλακιστεί ως επαγγελματίες εγκληματίες. Άλλα επιλεγμένοι κρατούμενοι είχαν φυλακιστεί ως «αντικοινωνικοί», πολιτικοί κρατούμενοι και Εβραίοι. 

Πλεονεκτήματα και οφέλη της ιδιότητας του κρατούμενου επιστάτη 

Στο πλαίσιο ενός στρατοπέδου συγκέντρωσης, οι κρατούμενοι επιστάτες ήταν σχετικά προνομιούχοι σε σύγκριση με άλλους κρατούμενους. Συχνά διέθεταν πολλά προνόμια που οι άλλοι δεν είχαν, όπως:

• καλύτερα καταλύματα, φαγητό και ρουχισμό, 
• πρόσβαση σε προϊόντα πολυτελείας, όπως αλκοόλ και τσιγάρα,
• πρόσβαση σε πληροφορίες για τις ειδήσεις του στρατοπέδου,
• λιγότερο απαιτητική σωματικά εργασία και
• δυνατότητα αποφυγής σωματικής βλάβης.   

Αυτά τα προνόμια συχνά βοηθούσαν στη βελτίωση των πιθανοτήτων επιβίωσης των κρατούμενων επιστατών. Ήταν προς το συμφέρον τους να διατηρήσουν τη θέση τους, ώστε να συνεχίζουν να απολαμβάνουν αυτά τα προνόμια.

Σχέσεις με τους άλλους κρατούμενους και μεταχείριση άλλων κρατούμενων 

Οι κρατούμενοι επιστάτες είχαν κάποια διακριτική ευχέρεια σχετικά με το πώς χρησιμοποιούσαν την εξουσία τους και πώς αντιμετώπιζαν τους συγκρατούμενούς τους. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα κρατούμενων επιστατών που εκμεταλλεύονταν την εξουσία τους και έκαναν τη ζωή των άλλων κρατούμενων χειρότερη. Ωστόσο, υπήρχαν επίσης κρατούμενοι επιστάτες που βοηθούσαν τους συγκρατούμενούς τους να επιβιώσουν. 

Δημιουργία συστημάτων οφειλών

Πολλοί κρατούμενοι επιστάτες δημιουργούσαν συστήματα οφειλών ανάμεσα στους συγκρατούμενούς τους. Αυτό συχνά προσέφερε αμοιβαία οφέλη. Οι κρατούμενοι επιστάτες μπορούσαν να βοηθήσουν τους κρατούμενους να αποκτήσουν καλύτερες θέσεις εργασίας, περισσότερο φαγητό ή άλλες παροχές. Σε αντάλλαγμα, αυτοί οι κρατούμενοι τους βοηθούσαν με μικροαγγαρείες. Συνήθως, αυτά τα δίκτυα σχηματίζονταν μεταξύ ατόμων της ίδιας κατηγορίας κρατούμενων ή της ίδιας εθνικότητας. Για παράδειγμα, οι κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι είχαν την τάση να δημιουργούν δίκτυα με άλλους κομμουνιστές πολιτικούς κρατούμενους. 

Βοηθητικά δίκτυα αντίστασης σε στρατόπεδα 

Οι κρατούμενοι επιστάτες συχνά γνώριζαν τις τελευταίες πληροφορίες για τα στρατόπεδα. Έτσι, μπορούσαν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο σε κινήματα αντίστασης εντός του στρατοπέδου. Μπορούσαν επίσης να προσφέρουν στην αντίσταση πρόσβαση σε πόρους. Σε πολλά στρατόπεδα, συμπεριλαμβανομένων των Μπούχενβαλντ και Άουσβιτς, οι κρατούμενοι επιστάτες έπαιζαν καίριο ρόλο στις αντιστασιακές δράσεις.

Φροντίδα για τους άλλους

Ορισμένοι κρατούμενοι επιστάτες βοηθούσαν στην προστασία και τη φροντίδα των συγκρατούμενών τους. Οι υπάλληλοι, οι γιατροί και οι νοσοκόμες συχνά μνημονεύονται για μικρές ή μεγάλες πράξεις καλοσύνης. 

Για παράδειγμα, υπήρξαν περιπτώσεις κατά τις οποίες οι υπάλληλοι μπορούσαν να επιλέξουν να καταγράψουν τα προσωπικά στοιχεία ενός εισερχόμενου κρατούμενου με τέτοιο τρόπο, ώστε να βελτιωθούν οι πιθανότητες επιβίωσής του. Μπορούσαν να αλλοιώσουν την ηλικία ενός ατόμου, ώστε να εμπίπτει στο ηλικιακό φάσμα που θεωρείτο κατάλληλο για καταναγκαστική εργασία. Οι υπάλληλοι μπορούσαν να καταγράψουν επίσης τους κρατούμενους ως άτομα που είχαν δεξιότητες ή επαγγέλματα που ήταν χρήσιμα για το στρατόπεδο. 

Παρά την πλήρη έλλειψη υγιεινής, φαρμάκων και προμηθειών, οι κρατούμενοι γιατροί και οι νοσοκόμες προσπαθούσαν να παρέχουν ιατρική φροντίδα στους άρρωστους ή τραυματισμένους κρατούμενους. Προσπαθούσαν να βρίσκουν τρόπους να ανακουφίσουν τα δεινά και να σώσουν όσο το δυνατόν περισσότερους, χωρίς όμως να παραβαίνουν τις εντολές των SS.   

Κακοποίηση και δολοφονία κρατούμενων 

Για τους κάπο και τους πρεσβύτερους των μπλοκ, ο ξυλοδαρμός και η τιμωρία των υφιστάμενων κρατούμενων ήταν υποχρεωτική. Η διαπροσωπική βία ήταν μέρος της καθημερινότητας στο στρατόπεδο. Τα SS το απαιτούσαν. Οι περισσότεροι κρατούμενοι επιστάτες ανταποκρίνονταν στις προσδοκίες των SS. Χτυπούσαν τους κρατούμενους που παραφέρονταν ή δεν μπορούσαν να κάνουν τη δουλειά τους.  

Ορισμένοι κρατούμενοι επιστάτες ήταν διαβόητοι για τη σαδιστική τους σκληρότητα. Πολλοί κρατούσαν μαστίγια ή ραβδιά, τα οποία χρησιμοποιούσαν σε κρατούμενους υπό την επίβλεψή τους. Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις που κρατούμενοι επιστάτες δολοφονούσαν άλλους κρατούμενους στο πλαίσιο των επίσημων καθηκόντων τους. Υπάρχουν επίσης πολυάριθμα παραδείγματα κρατούμενων επιστατών που κακοποιούσαν σεξουαλικά και βιαιοπραγούσαν σε βάρος των συγκρατούμενών τους. 

Η τιμωρία των κρατούμενων επιστατών μετά τον πόλεμο

Μετά τον Β᾽ Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα μικρό ποσοστό κρατούμενων επιστατών τιμωρήθηκε. Μερικές φορές σημειώνονταν άμεσες συγκρούσεις μεταξύ πρώην κρατούμενων επιστατών και κρατούμενων που είχαν υπάρξει μάρτυρες της συμπεριφοράς τους. Σε ορισμένες από αυτές τις περιπτώσεις, πρώην κρατούμενοι σκότωσαν κρατούμενους επιστάτες σε εκτός νόμου πράξεις εκδίκησης. Σε άλλες περιπτώσεις, οι πρώην κρατούμενοι ταυτοποιούσαν τους κρατούμενους επιστάτες στις Συμμαχικές Δυνάμεις ή σε άλλες αρχές. Μερικοί από αυτούς τους ανθρώπους δικάστηκαν για εγκλήματα πολέμου από συμμαχικά στρατιωτικά δικαστήρια καθώς και από ευρωπαϊκά και ισραηλινά δικαστήρια. Συχνά δικάζονταν μαζί με τους πρώην φρουρούς των SS. Δεν καταδικάστηκαν όλοι οι κρατούμενοι επιστάτες που δικάστηκαν. 

Φωτογραφία

Ο πρώην κάπο Emil Erwin Mahl σε δίκη (Φωτογραφία)

Ένας μάρτυρας κατηγορίας δείχνει τον κατηγορούμενο και πρώην κάπο Emil Erwin Mahl κατά τη διάρκεια της δίκης για εγκλήματα πολέμου στο Νταχάου. Ο Mahl φοράει τη στολή του κρατούμενου κάτω από ένα σακάκι. Γερμανία, 1945. 

Ο Mahl στάλθηκε ως κρατούμενος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου το 1940. Ενώ ήταν εκεί, έγινε κάπο. Οι κάπο ήταν κρατούμενοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης που επιλέγονταν για να εποπτεύουν άλλους κρατούμενους κατά τις εργασίες. Ο Mahl δούλεψε στο κρεματόριο του στρατοπέδου και συμμετείχε σε εκτελέσεις. Για τις πράξεις του στο Νταχάου, καταδικάστηκε για εγκλήματα πολέμου και του επιβλήθηκε η θανατική ποινή. Η ποινή του αργότερα μειώθηκε σε 15 χρόνια κάθειρξη.

Πηγές:

• US Holocaust Memorial Museum, courtesy of Leslie Urch

• Προβολή αρχειακού υλικού

Κάπο και άλλοι κρατούμενοι επιστάτες στη μεταπολεμική μνήμη

Οι κάπο και άλλοι κρατούμενοι επιστάτες συχνά εμφανίζονται στα απομνημονεύματα και τις μαρτυρίες επιζώντων. Πολλοί επιζώντες περιγράφουν το εύρος της συμπεριφοράς που βίωσαν από κρατούμενους επιστάτες. Διηγούνται τόσο ιστορίες κακοποίησης και δολοφονίας όσο και βοήθειας και διάσωσης. Ο νομπελίστας Elie Wiesel περιγράφει πώς ένας κάπο τον κακοποίησε στα διάσημα απομνημονεύματά του που εκδόθηκαν με τον τίτλο Νύχτα. 

Σε ένα δοκίμιο με τίτλο «Η Γκρίζα Ζώνη», ο επιζών του Άουσβιτς, Primo Levi περιγράφει πώς οι κρατούμενοι επιστάτες βρίσκονταν σε μια ηθικά διφορούμενη ζώνη. Αναφέρει: 

Το δίκτυο των ανθρώπινων σχέσεων μέσα στα Lager [στρατόπεδα] δεν ήταν απλό: δεν μπορούσε να αναχθεί σε δύο μπλοκ θυμάτων και διωκτών… Η μικτή τάξη των κρατούμενων επιστατών είναι μια γκρίζα ζώνη, με ασαφή όρια που και διαχωρίζουν και ενώνουν τα δύο στρατόπεδα των αφεντικών και των υπηρετών.

Στο δοκίμιό του, ο Levi επιστά την προσοχή στην ηθική κρίση της συμπεριφοράς των ανθρώπων σε τόσο ακραίες συνθήκες καταναγκασμού. Υπενθυμίζει στους αναγνώστες ότι «η μεγαλύτερη ευθύνη ανήκει στο σύστημα, στην ίδια τη δομή του ολοκληρωτικού κράτους».  

Στο σύστημα των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης, όλοι οι κρατούμενοι, συμπεριλαμβανομένων των κρατούμενων επιστατών, υποβάλλονταν σε εξευτελισμό, αποκτήνωση και ακραία σκληρότητα. Μπροστά σε αυτήν την απανθρωπιά, πολλοί προσπαθούσαν απλώς να επιβιώσουν.