Sicherheitsdienst (SD)

Sicherheitsdienst (Służba Bezpieczeństwa), zwykle nazywana SD, była nazistowską agencją wywiadowczą, działającą w latach 1931–1945. Przez większość tego okresu kierował nią Reinhard Heydrich. SD było organizacją o radykalnej ideologii, która odegrała kluczową rolę w realizacji Holokaustu. 

SD była podgrupą SS(Schutzstaffel, oddział ochronny), elitarnej jednostki paramilitarnej partii nazistowskiej dowodzonej przez Heinricha Himmlera. Jako służba wywiadowcza SS SD odpowiadała za gromadzenie informacji wywiadowczych na temat prawdziwych i domniemanych wrogów partii nazistowskiej. Tymi wrogami byli między innymi przeciwnicy polityczni, Żydzi i masoni. SD stało się jednym z kluczowych źródeł informacji i wiedzy nazistowskiego reżimu na temat Żydów. W związku z tym SD proponowała i eksperymentowała z różnymi metodami rozwiązania „kwestii żydowskiej”. .

Pierwsze lata SD, 1931–1933

Szef SS Heinrich Himmler oficjalnie utworzył Sicherheitsdienst (SD) latem 1931 r. Na czele nowej organizacji postawił Reinharda Heydricha. Pod jego dowództwem SD z małej, niedofinansowanej organizacji stała się kluczowym graczem w nazistowskim reżimie. 

Przed dojściem nazistów do władzy w styczniu 1933 r. SD pod kierownictwem Heydricha była jeszcze dość mała. W połowie 1932 r. organ ten zatrudniał co najwyżej 33 pełnoetatowych pracowników. W rzeczywistości na początku była to jedna z kilku nazistowskich organizacji wywiadowczych, które rywalizowały ze sobą o wpływy. 

Wczesna SD zbierała informacje wywiadowcze na temat politycznych wrogów partii nazistowskiej. Oznaczało to szpiegowanie członków partii politycznych i urzędników państwowych w Niemczech. Jednak zbierano również informacje wywiadowcze na temat przeciwników Hitlera w samym ruchu nazistowskim i partii nazistowskiej. Na wczesnych etapach swojej działalności SD zajmowała się przede wszystkim zbieraniem informacji o nowych członkach szybko rozwijającej się partii nazistowskiej. Naziści obawiali się, że w masowo napływających zwolennikach znajdą się również szpiedzy policyjni i z innych ruchów politycznych. 

SD w pierwszych latach reżimu nazistowskiego (1933–1936)

Adolf Hitler został wybrany kanclerzem Niemiec w styczniu 1933 r. Początkowo SD nie odgrywała zauważalnej roli w nowym nazistowskim reżimie. Organizacja ta była mała i niedofinansowana. Zaczęło się to jednak zmieniać, gdy 9 czerwca 1934 r. SD oficjalnie uznano za jedyną agencję wywiadowczą partii nazistowskiej.

Jeszcze w tym samym miesiącu Heydrich i inni przywódcy SD odegrali ważną rolę w czystce ludzi Röhma. Sprowadzała się ona do serii morderstw popełnionych między 30 czerwca a 2 lipca 1934 r. Była wymierzona głównie w przedstawicieli SA (Sturmabteilung) – kolejny paramilitarny oddział partii nazistowskiej, który dzięki swojej lojalności, radykalizmowi i brutalnej silne pomógł nazistom dojść do władzy. Jednak latem 1934 r. kultura i ideały SA nie odpowiadały już Hitlerowi i nazistowskiemu reżimowi, a gwałtowna impulsywność i żądania rewolucji społecznej ze strony SA niepokoiły wielu Niemców. 

Himmler i Heydrich byli ściśle zaangażowani w zachęcanie do przeprowadzania czystek oraz ich przygotowywania i przeprowadzania. Przed czystką SD pomagało w sporządzaniu list osób do zamordowania. Heydrich osobiście pomagał nadzorować wydarzenia w Berlinie, natomiast inni oficerowie SD uczestniczyli w czystkach w Monachium. Czystka była pokazem brutalności Heydricha i jego funkcjonariuszy SD oraz ich lojalności wobec Hitlera. W efekcie SD nadal zyskiwało na znaczeniu.

Pod koniec 1934 r. SD zatrudniało 850 pełnoetatowych pracowników, czyli prawie dwadzieścia sześć razy więcej niż na początku istnienia organizacji. Mężczyźni, którzy dołączyli do SD, byli zazwyczaj młodzi – ukończyli dwadzieścia i trzydzieści lat. Byli również dobrze wykształceni, wielu z nich studiowało prawo. Co najważniejsze, byli wiernymi wyznawcami nazistowskich ideałów. 

Umacnianie pozycji Himmlera, Heydricha i SD 

SD zyskało władzę w połowie i pod koniec lat 30. XX wieku, gdy jego twórca Heinrich Himmler awansował w nazistowskiej hierarchii. Wraz ze wzmocnieniem władzy Himmlera rosła również władza jego zastępcy, czyli przywódcy SD Reinharda Heydricha. 

Lato 1936 r. było dla kariery Himmlera kluczowym momentem. Od 1929 r. był on przywódcą SS podległej partii nazistowskiej. W czerwcu 1936 r. Hitler zwiększył zakres obowiązków Himmlera i mianował go szefem niemieckiej policji. Było to stanowisko administracji rządowej, na którym Himmler dowodził wszystkimi niemieckimi siłami policyjnymi. W ten sposób zajmował on jednocześnie dwa ważne stanowiska: jedno w strukturze partii nazistowskiej, a drugie w rządzie. 

Będąc dowódcą SS i szefem niemieckiej policji, Himmler zaczął nadawać SD coraz silniejszą pozycję, 

Połączenie SD i Policji Bezpieczeństwa (1936–1939) 

Jako przywódca SS i szef niemieckiej policji Himmler pracował nad celem połączenia SS i niemieckich formacji policyjnych. W tym nowym systemie SS i policji zakładał, że SD będzie współpracować z niemieckimi siłami policji politycznej i kryminalnej w celu zwalczania wrogów Niemiec. 

W pierwszej połowie 1936 r. policja polityczna i kryminalna nadal jednak pozostawały odrębnymi jednostkami. Tak więc aby osiągnąć swoje cele, Himmler musiał scentralizować i zjednoczyć niemieckie siły policji politycznej i kryminalnej. Zrobił to w czerwcu 1936 r., tworząc Główny Urząd Policji Bezpieczeństwa (Hauptamt Sicherheitspolizei, SiPo), który składał się z Kripo (policji kryminalnej) i Gestapo (policji politycznej). 

W tym samym czasie, gdy Himmler z Kripo i Gestapo utworzył Policję Bezpieczeństwa, równocześnie podjął kroki w kierunku połączenia jej z SD. Co najważniejsze, mianował Heydricha szefem Policji Bezpieczeństwa. Oznaczało to, że od tej pory, jako szef Policji Bezpieczeństwa i SD, Heydrich był odpowiedzialny za obydwie organizacje. Podobnie jak Himmler Heydrich zajmował dwa stanowiska jednocześnie i służył jako osobisty łącznik między tymi dwiema organizacjami.

Himmler i Heydrich mieli nadzieję na współpracę między SD a Policją Bezpieczeństwa. Jednak struktura partii nazistowskiej i reżimu nazistowskiego nieco to utrudniały. Był to skomplikowany nowy system, który zależał od tworzenia podwójnych stanowisk łączących partii nazistowskiej z niemieckim rządem. 

Jak działały SD i Policja Bezpieczeństwa w nazistowskich Niemczech? 

Przed wojną w nazistowskich Niemczech SD i Policja Bezpieczeństwa pełniły różne, ale uzupełniające się role. Były one podyktowane różnymi pozycjami w nazistowskim reżimie i strukturą niemieckiego rządu. 

SD było organizacją partii nazistowskiej i podlegała SS. Odpowiadała za rozwój teoretycznych aspektów wywiadu i bezpieczeństwa. SD była w swojej istocie organizacją nazistowską, a jej funkcjonariusze postrzegali świat przez pryzmat ideologii nazistowskiej. Nazistowskie idee decydowały o wszystkim, co robiła SD, w tym o strukturze systemu wywiadowczego. SD utworzyła oddzielne departamenty wywiadowcze do zwalczania domniemanych wrogów wewnętrznych nazistowskich Niemiec. Stworzono wydziały poświęcone Żydom, lewicowym marksistom, , religijnym innowiercom, takim jak świadkowie Jehowy, opozycyjnym prawicowym nacjonalistom i masonom. Ale ponieważ SD było organizacją partii nazistowskiej, nie miało uprawnień do aresztowania potencjalnych wrogów w nazistowskich Niemczech. Władza ta spoczywała w rękach niemieckiego wymiaru sprawiedliwości. 

W przeciwieństwie do SD Policja Bezpieczeństwa była organizacją służby cywilnej w niemieckim rządzie. Podlegała ona szefowi niemieckiej policji i Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. W swej istocie Policja Bezpieczeństwa była organizacją porządku publicznego. Jej funkcjonariusze zazwyczaj odbyli szkolenie policyjne, znali prawne procedury biurokratyczne i mieli doświadczenie w prowadzeniu dochodzeń. Co najważniejsze, Policja Bezpieczeństwa miała uprawnienia policyjne, a mianowicie prawo do oficjalnego aresztowania. 

Teoretycznie podział pracy oznaczał, że SD określało, kto lub co stanowi zagrożenie, natomiast aresztowaniami zajmowała się Policja Bezpieczeństwa. W praktyce jednak zadania Policji Bezpieczeństwa i SD w znacznej mierze się pokrywały. W rezultacie te dwie formacje często rywalizowały ze sobą o wpływy. SD w nazistowskim reżimie powielało zadania typowe dla policji, takie jak prowadzenie dochodzeń i nadzór. Włączając SD do tego układu, Himmlerowi i Heydrichowi udało się ostatecznie zradykalizować i znazyfikować praktyki policyjne. 

Z powodu rywalizacji współpraca SD i Policja Bezpieczeństwa nie zawsze układała się dobrze. Aby rozwiązać ten problem, Heydrich powołał inspektorów Policji Bezpieczeństwa i SD (Inspekteur der Sicherheitspolizei und des SD, IdS). Do ich zadań należało nadzorowanie wszystkich jednostek Policji Bezpieczeństwa i SD w danym regionie nazistowskich Niemiec i werbowanie do współpracy. 

W samych Niemczech SD i Policja Bezpieczeństwa zawsze zachowywały odrębność swoich obowiązków i zadań. Jednak ich granice rozmyły się w okupowanej przez Niemców Europie. Z perspektywy nazistów istniało niewiele ograniczeń prawnych dotyczących tego, co SD i Policja Bezpieczeństwa mogły, a czego nie mogły robić na okupowanych terytoriach. Było tak zwłaszcza w okupowanej przez Niemców wschodniej Europie. 

Rola wywiadu SD w czasie wojny

II wojna światowa rozpoczęła się 1 września 1939 r. wraz z niemiecką inwazją na Polskę. Podczas wojny SD i Policja Bezpieczeństwa miały do odegrania ważną rolę w rzekomej ochronie Niemiec przed wrogami. Dla podkreślenia znaczenia tych formacji podczas wojny Himmler utworzył Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt, RSHA) 27 września 1939 r. Urząd ten formalnie utworzono z Głównego Urzędu Policji Bezpieczeństwa i SD. Heydrich kierował RSHA aż do śmierci w czerwcu 1942 r. Ostatecznie kontrolę nad nim przejął inny oficer SS – Ernst Kaltenbrunner. 

SD nadal rozwijało się podczas wojny. Do 1940 r. zatrudniało 4300 pracowników pełnoetatowych. W 1944 r. ich liczba wzrosła do 6482.

W 1941 r. w RSHA działały dwa biura SD: Biuro III SD (wywiad krajowy (SD-Inland) i Biuro VI SD (wywiad zagraniczny) (SD-Ausland)). 

Wywiad krajowy SD podczas wojny

W czasie wojny w nazistowkich Niemczech SD nadal zbierało informacje wywiadowcze na temat potencjalnych wrogów. Wywiad krajowy SD (Biuro III RSHA) również opracowywał raporty dotyczące nastrojów wśród ludności niemieckiej. W raportach tych SD odnotowywało m.in. reakcje ludności cywilnej na straty wojenne oraz opinie na temat Hitlera i innych nazistowskich przywódców. 

Wywiad zagraniczny SD podczas wojny 

Podczas wojny wywiad zagraniczny SD (Biuro VI RSHA) utworzył sieci wywiadowcze za granicą. Działały one potajemnie na terytorium Państw Osi, czyli sojuszników Niemiec. Zdarzało się, że na własną rękę prowadziły one politykę zagraniczną, czym konkurowały z niemieckim Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Kolejnym rywalem SD w zakresie gromadzenia i analizy danych wywiadowczych był niemiecki wywiad wojskowy (Amt Auslands/Abwehr) pod dowództwem admirała Wilhelma Canarisa. W lutym 1944 r. biuro to włączono do RSHA i nazwano Amt Mil.

SD a Holokaust 

Policja Bezpieczeństwa i jednostki SD odegrały ważną rolę w Holokauście. Na wielu terenach w Europie okupowanych przez Niemców przywódcy Policji Bezpieczeństwa i SD byli odpowiedzialni za koordynowanie i popełnianie przerażających zbrodni. Na przykład w okupowanej Holandii dowódca Policji Bezpieczeństwa i SD (Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD) był odpowiedzialny za deportację holenderskich Żydów do ośrodków zagłady.

Najsłynniejszymi jednostkami Policji Bezpieczeństwa i SD były Einsatzgruppen (specjalne grupy operacyjne, czasami nazywane „szwadronami śmierci”). Einsatzgruppen były jednostkami Policji Bezpieczeństwa i SD, utworzonymi już w 1938 r. Wysyłano je do służby na terytoriach nowo przejętych przez niemieckie wojska. Ich zadaniem było przeprowadzenie różnych środków bezpieczeństwa. Wśród tych obowiązków było identyfikowanie i neutralizowanie potencjalnych wrogów niemieckiej władzy, przejmowanie ważnych obiektów i zapobieganie sabotażowi, a także werbowanie współpracowników i tworzenie sieci wywiadowczych. Einsatzgruppen były niezmiennie brutalnym narzędziem nazistowskiej polityki okupacyjnej. 

Einsatzgruppen są najbardziej znane z popełniania masakr na Żydach po ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 r. Wielu funkcjonariuszy Policji Bezpieczeństwa wstąpiło do Einsatzgruppen i objęło w nich dowództwo. Otto Ohlendorf, szef krajowego biura SD w RSHA, osobiście dowodził Einsatzgruppe D. Jednostka ta została rozmieszczona na południowej Ukrainie, Krymie i Północnym Kaukazie. 2 stycznia 1942 r. Ohlendorf poinformował, że od 16 listopada do 15 grudnia 1941 r. jego oddział zabił 17 645 Żydów na zachodnim Krymie. Rozstrzelał również 2504 Krymczaków (podgrupę Żydów mieszkających na Krymie), 824 Romów oraz 212 komunistów i partyzantów. 

Raport Ohlendorfa przedstawia tylko jeden przypadek popełnienia masowego mordu przez SD. Podsumowując, SD była odpowiedzialna za zamordowanie milionów ludzi.

Mapa

Masakry dokonane przez Einsatzgruppen w Europie Wschodniej (Mapa)

Źródło:

• US Holocaust Memorial Museum

SD na procesie w Norymberdze

Pod koniec II wojny światowej dla aliantów było jasne, że SD było głównym sprawcą zbrodni nazistowskich. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy (MTW) w Norymberdze uznał tę formację za organizację zbrodniczą. 

Zbrodnie SD zostały dobrze udokumentowane w procesach przed MTW i w innych powojennych procesach. Najbardziej godne uwagi było oświadczenie wysokiego rangą oficera SD Otto Ohlendorfa. Z szokującą szczerością przyznał, że pod jego dowództwem Einsatzgruppe D zabiła 90 000 cywilów, głównie Żydów, we wschodniej Ukrainie i na Krymie w 1941 i 1942 r. Ohlendorf był następnie sądzony za zbrodnie przeciwko ludzkości w procesie, który często nazywany jest procesem Einsatzgruppen. Uznano go za winnego i skazano na śmierć.