<p>Niemieckie czołgi przejeżdżają przez płonącą rosyjską wioskę podczas operacji „Barbarossa”, czyli inwazji na Związek Radziecki latem 1941 r.</p>
<p>© IWM (HU 111382)</p>

II wojna światowa w Europie

Holokaust wydarzył się w szerszym kontekście II wojny światowej. Była ona największym i najbardziej niszczycielskim konfliktem zbrojnym w historii. Adolf Hitler wraz z nazistowskim reżimem stworzył wizję potężnego nowego imperium „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) dla Niemców we Europie Wschodniej opróżnionej z jej dotychczasowych mieszkańców. Rezultatem nazistowskiego celu wzmocnienia niemieckiej „rasy panów” było prześladowanie oraz mordowanie Żydów i innych.

Najważniejsze fakty

  • 1

    Niemcy rozpoczęły II wojnę światową inwazją na Polskę 1 września 1939 r. W kolejnych latach Niemcy najechały 11 krajów.

  • 2

    Większość europejskich Żydów mieszkała w krajach, które znalazły się pod okupacją lub wpływem nazistowskich Niemiec podczas II wojny światowej. Między 1941 a 1944 r. nazistowskie władze wywiozły miliony Żydów z Niemiec, z terenów okupowanych i ze sprzymierzonych ze sobą państw Osi do gett i ośrodków zagłady.

  • 3

    Kierownictwo NSDAP zaczęło planować wojnę w Europie od chwili przejęcia władzy przez nazistów w drugiej połowie stycznia 1933 r. Wojna i polityka ludobójstwa stały się nierozerwalne.

Holokaust wydarzył się w szerszym kontekście II wojny światowej. Rząd Hitlera, wciąż wstrząśnięty porażką Niemiec w I wojnie światowej, stworzył wizję potężnego nowego imperium „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) w Europie Wschodniej. Przywódcy Niemiec uznali, że aby doprowadzić do dominacji ich kraju w Europie konieczna będzie wojna.

1939

Po zapewnieniu neutralności Związku Radzieckiego (poprzez podpisany w sierpniu 1939 r. niemiecko-radziecki pakt o nieagresji), Niemcy rozpoczęły II wojnę światową inwazją na Polskę 1 września 1939 r. Wielka Brytania i Francja zareagowały wypowiadając Niemcom wojnę 3 września. Polska poniosła klęskę z rąk sił niemieckich i radzieckich w ciągu miesiąca, po czym została poddana niemieckiej i radzieckiej okupacji. 

1940

Względnie spokojny okres, który nastąpił po porażce Polski, zakończył się 9 kwietnia 1940 r., kiedy niemieckie siły najechały Norwegię i Danię. 10 maja 1940 r. Niemcy rozpoczęły natarcie na Europę Zachodnią atakując Niderlandy (Holandię, Belgię i Luksemburg), które wcześniej zajęły w wojnie neutralną pozycję, oraz Francję. 22 czerwca 1940 r. Francja podpisała z Niemcami rozejm, którego skutkiem była niemiecka okupacja północnej części kraju i założenie na południu kolaboracyjnego rządu z siedzibą w mieście Vichy.

Z niemieckim poparciem Związek Radziecki zajął kraje bałtyckie w czerwcu 1940 r. i oficjalnie zaanektował je w sierpniu 1940 r. Włochy, jedno z państw Osi (krajów sprzymierzonych z Niemcami) przystąpiły do wojny 10 czerwca 1940 r. Od 10 czerwca do 31 października 1940 r. naziści toczyli – i ostatecznie przegrali – wojnę powietrzną nad Anglią, znaną jako Bitwa o Anglię.

1941

Zabezpieczywszy Bałkany poprzez atak na Jugosławię i Grecję 6 kwietnia 1941 r. Niemcy i ich sprzymierzeńcy zaatakowali Związek Radziecki 22 czerwca 1941 r., łamiąc tym samym niemiecko-radziecki pakt o nieagresji. W czerwcu i lipcu 1941 r. Niemcy rozpoczęły też okupację krajów bałtyckich. Radziecki przywódca Józef Stalin został wówczas ważnym dowódcą aliantów, przeciwników nazistowskich Niemiec i ich sprzymierzeńców z państw Osi. Latem i jesienią 1941 r. niemieckie zastępy dotarły w głąb Związku Radzieckiego, ale narastający opór ze strony Armii Czerwonej uniemożliwił im zajęcie kluczowych miast: Leningradu i Moskwy. 6 grudnia 1941 r. radzieccy żołnierze rozpoczęli znaczącą kontrofensywę, która na dobre odparła siły niemieckie z peryferii Moskwy. Dzień później - 7 grudnia 1941 r. - Japonia, jedno z państw Osi, zbombardowała Pearl Harbor na Hawajach. Stany Zjednoczone natychmiast wypowiedziały Japonii wojnę. 11 grudnia Niemcy i Włochy wypowiedziały wojnę Stanom Zjednoczonym – konflikt wojenny zataczał coraz szersze kręgi.

1942-43

W maju 1942 r. tysiąc brytyjskich bombowców Royal Air Force odbyło nalot na położoną w Niemczech Kolonię – były to pierwsze działania wojenne na terenach Niemiec. Przez kolejne trzy lata siły powietrzne aliantów systematycznie bombardowały obiekty przemysłowe i miasta na całym terenie Rzeszy, przez co w 1945 r. spora część terenów miejskich w Niemczech była w ruinie. Na przełomie lat 1942/43 alianci odnieśli serię ważnych zwycięstw w Afryce Północnej. Francuskim zastępom nie udało się powstrzymać aliantów przed zajęciem Maroka i Algierii, co spowodowało, że 11 listopada 1942 r. Niemcy rozpoczęli okupację kolaboracyjnej Francji Vichy. Jednostki wojskowe państw Osi w Afryce – ogółem około 150 tys. żołnierzy – poddały się w maju 1943 r.

Na wschodnim froncie latem 1942 r. Niemcy i państwa Osi wznowiły ofensywę w Związku Radzieckim, chcąc zająć leżący nad Wołgą Stalingrad oraz Baku, a także bogate w ropę tereny Kaukazu. Niemiecka ofensywa znalazła się w impasie na obu frontach pod koniec lata 1942 r. W listopadzie radzieccy żołnierze rozpoczęli kontrofensywę Stalingradu i 2 lutego 1943 r. niemiecka 6 Armia poddała się Sowietom. W lipcu 1943 r. Niemcy podjęli jeszcze jedną ofensywę – na Kursk – co zakończyło się największą bitwą czołgową w historii, ale radzieckie zastępy odparły ich atak i przejęły militarną dominację, którą miały utrzymać do końca wojny.

W lipcu 1943 r. alianci wylądowali na Sycylii, a we wrześniu zeszli na ląd w kontynentalnej części Włoch. Wielka Rada włoskiej Narodowej Partii Faszystowskiej obaliła premiera Benito Mussoliniego (sprzymierzeńca Hitlera). Następnie włoscy wojskowi przejęli władzę i wynegocjowali warunki poddania się siłom anglo-amerykańskim, które nastąpiło 8 września. Niemieckie oddziały stacjonujące we Włoszech przejęły kontrolę nad północną częścią półwyspu i dalej stawiały opór. Mussolini, wcześniej zaaresztowany przez włoskie władze wojskowe, został uratowany we wrześniu przez specjalne jednostki niemieckiego SS, po czym pod niemieckim nadzorem ustanowił w północnych Włoszech marionetkowy neofaszystowski reżim. Niemieckie oddziały kontrolowały północne Włochy aż do kapitulacji 2 maja 1945 r.

1944

6 czerwca 1944 r. nastąpiła potężna operacja wojskowa znana jako D-Day. Ponad 150 tys. alianckich żołnierzy wylądowało wówczas we Francji, którą przed końcem sierpnia udało się wyzwolić. 11 września 1944 r. pierwsze amerykańskie oddziały przekroczyły granicę z Niemcami, miesiąc po tym, jak od wschodu dostały się do tego kraju siły radzieckie. W połowie grudnia Niemcy rozpoczęli w Belgii i północnej Francji nieudany kontratak zwany Battle of the Bulge („bitwą o wybrzuszenie”, lub bitwą o Ardeny). Powietrzne siły aliantów przypuściły atak na nazistowskie obiekty przemysłowe, między innymi w KL Auschwitz (choć komory gazowe nie stanowiły celu ataku).

1945

Sowieci rozpoczęli ofensywę 12 stycznia 1945 r. wyzwalając zachodnią Polskę i zmuszając Węgry (sprzymierzeńca państw Osi) do kapitulacji. W połowie lutego 1945 r. alianci zbombardowali leżące w Niemczech Drezno, zabijając około 35 tys. cywilów. Amerykańscy żołnierze przekroczyli rzekę Ren 7 marca 1945 r. Ostatnia radziecka ofensywa – 16 kwietnia 1945 r. – umożliwiła Sowietom otoczenie niemieckiej stolicy, Berlina.

Gdy radzieccy żołnierze przedzierali się w stronę Kancelarii Rzeszy, Hitler popełnił samobójstwo 30 kwietnia 1945 r. 7 maja 1945 r. Niemcy poddały się bezwarunkowo aliantom w Reims, a 9 maja – Sowietom w Berlinie. Wojna na Pacyfiku zakończyła się w sierpniu, wkrótce po tym, jak Stany Zjednoczone zrzuciły bomby atomowe na japońskie miasta Hiroszima i Nagasaki, zabijając 120 tys. cywilów. Japonia skapitulowała oficjalnie 2 września.

Szacuje się, że w II wojnie światowe zginęło 55 milionów osób. Był to największy i najbardziej niszczycielski konflikt zbrojny w historii.

Pytania do dyskusji

Czytaj dalej

Berthon, Simon, and Joanna Potts. Warlords: An Extraordinary Re-Creation of World War II Through the Eyes and Minds of Hitler, Churchill, Roosevelt, and Stalin. Cambridge, MA: Da Capo Press, 2006.

Bess, Michael. Choices Under Fire: Moral Dimensions of World War II. New York: A.A. Knopf, 2006.

Chickering, Roger, Stig Förster, and Bernd Greiner. A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937-1945. Washington, DC: German Historical Institute, 2005.

Plowright, John. The Causes, Course, and Outcomes of World War Two. England: Palgrave Macmillan, 2007.

Weinberg, Gerhard L. Hitler's Foreign Policy: The Road to World War II, 1933-1939. New York: Enigma, 2005.

Thank you for supporting our work

We would like to thank The Crown and Goodman Family and the Abe and Ida Cooper Foundation for supporting the ongoing work to create content and resources for the Holocaust Encyclopedia. View the list of all donors.