Jak obywatele stawali się uchodźcami: przygotowania niemieckich Żydów do emigracji z nazistowskich Niemiec
Setki tysięcy Żydów w Niemczech próbowały opuścić III Rzeszę (1933–1945), aby uniknąć prześladowań. Antysemickie przepisy i przemoc ze strony nazisów zmusiły Żydów w Niemczech do poszukiwania schronienia za granicą. Aby wyjechać, musieli oni zdobyć bilety podróżne i wizy. Dla tych, którym nie udało się wyemigrować do października 1941 r., konsekwencje były często śmiertelne.
Najważniejsze fakty
-
1
Żydzi uciekający z nazistowskich Niemiec sprawdzali miejsca szukali nowych miejsc, w których mogliby się osiedlić. Musieli też się zmierzyć z wieloma wymogami imigracyjnymi. Niektórzy Żydzi uczyli się nawet nowych zawodów, języków, czy zdobywali nowe umiejętności, aby móc zacząć wszystko od nowa.
-
2
Ponad 340 000 żydowskich uchodźców uciekło z nazistowskich Niemiec i Austrii. Osiedlili się w innych częściach Europy, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej, Azji, Australii i Afryce.
-
3
W październiku 1941 r. naziści zakazali Żydom opuszczania III Rzeszy. Tych, którzy pozostali na terenie nazistowskich Niemiec, wysyłano do gett, obozów koncentracyjnych i ośrodków zagłady.
W styczniu 1933 r. Adolf Hitler i naziści objęli władzę. Żydzi w Niemczech nagle znaleźli się pod panowaniem wrogiego i antysemickiego reżimu.
Od początku nazistowski reżim wywierał presję na żydowską ludność Niemiec, aby opuściła kraj. Od razu wprowadzono dyskryminujące ustawy i dopuszczano się zorganizowanej przemocy wobec Żydów, zarządzanej przez państwo. To sprawiło, że życie ludności żydowskiej w Niemczech stało się nie do zniesienia. Żydzi w Niemczech musieli podjąć decyzję: pozostać w kraju czy rozpocząć od nowa życie za granicą?
Próba opuszczenia III Rzeszy była pochłaniającym zadaniem. Najpierw Żydzi musieli znaleźć odpowiednie miejsca do przesiedlenia. Następnie musieli zmierzyć się z zawiłymi przepisami imigracyjnymi. Musieli też zdobyć wizy i bilety podróżne. Jeśli udało im się to wszystko, musieli spakować lub sprzedać swój dobytek. Pomyślne opuszczenie Niemiec często zależało od terminowego wykonania tych kroków.
W okresie nazistowskim setki tysięcy Żydów wyemigrowało z Niemiec. Większość Żydów, którym nie udało się uciec, została zamordowana podczas Holokaustu.
Decyzja o emigracji lub pozostaniu w kraju
Wielu Żydów zastanawiało się, czy nazizm to tylko kolejna fala antysemityzmu, która z czasem osłabnie, czy też może nowe i bardziej niebezpieczne zagrożenie. Wynikało to z tego, że Żydzi w Niemczech od dawna doświadczali antysemityzmu. Na początku ery nazistowskiej wiele antysemickich stereotypów, błędnych wyobrażeń i mitów było już powszechnie ugruntowanych w Niemczech i innych społeczeństwach europejskich.
Bez możliwości przewidzenia Holokaustu Żydzi żyjący w III Rzeszy musieli nieustannie oceniać, jakiego rodzaju zagrożenie stanowił ten reżim. Polityka nazistowska stale się zmieniała, co utrudniało ocenę tego zagrożenia. Niektórzy Żydzi natychmiast opuścili Niemcy, bo nie godzili się na ograniczenia nałożone na nich przez nazistów. Inni jednak mieli nadzieję, że sytuacja polityczna w kraju się ustabilizuje.
Wielu Żydów uważało, że opuszczenie Niemiec nie wchodziło w rachubę z powodów osobistych lub zawodowych. Mężczyźni obawiali się utraty kariery. Starsze osoby niechętnie chciały rozpoczynać życie od nowa w odległych miejscach. Rodziny żydowskie obawiały się rozdzielenia. Ponadto niewiele krajów w tamtym czasie przyjmowało Żydów uciekających z III Rzeszy.
Jednak z biegiem czasu nazistowska polityka wobec Żydów stawała się coraz radykalniejsza. Niemieccy Żydzi coraz bardziej uświadamiali sobie, że mają do czynienia z coraz bardziej brutalnym i skrajnym reżimem. W obliczu ograniczonych możliwości Żydzi próbujący uciec z Niemiec intensywnie poszukiwali sposobów na przesiedlenie. Potem starannie przygotowali się do opuszczenia kraju.
Niemieccy Żydzi często byli pochłonięci poszukiwaniem bezpiecznego schronienia w czasach rządów III Rzeszy. Dla wielu osób próba opuszczenia kraju była niemal jak praca na pełen etat.
Analizowanie możliwych miejsc docelowych
Żydzi usiłujący uciec z nazistowskich Niemiec musieli najpierw dowiedzieć się, które kraje pozwolą im do siebie wjechać. Zgłębiali więc złożone przepisy imigracyjne każdego z tych krajów oraz różne procedury ubiegania się o wjazd. Na przykład wiele krajów przyjmowało tylko określone typy pracowników rolnych, robotników wykwalifikowanych czy techników. W innych krajach obowiązywały rygorystyczne ograniczenia wiekowe dla nowych imigrantów. Dodatkowo, w miarę jak coraz więcej Żydów z nazistowskich Niemiec szukało schronienia poza granicami kraju, coraz więcej państw odmawiało im wjazdu.
Przy wyborze lokalizacji Żydzi brali pod uwagę inne czynniki. Na przykład analizowali, czy lokalne społeczności żydowskie mogą dostarczyć pomoc, z jaką skalą antysemityzmu mogą mieć do czynienia czy jaki klimat polityczny panuje w danym kraju.
Ale gdy nazistowskie prześladowania Żydów w Niemczech się nasiliły, czynniki te stały się mniej istotne przy podejmowaniu decyzji. Priorytetem stała się ucieczka do dowolnego miejsca, które nie znajdowało się pod rządami nazistów.
Mierzenie się z wymaganiami imigracyjnymi i wyjazdem
Aby opuścić Niemcy, Żydzi musieli zebrać szereg dokumentów imigracyjnych. Stany Zjednoczone na przykład wymagały od wnioskodawców przedstawienia wiz, posiadania sponsorów, poddania się badaniom lekarskim oraz zebrania zaświadczeń o tym, że cieszą się nieposzlakowaną opinią. Czasami Żydzi musieli całymi dniami stać w kolejkach do różnych konsulatów, często bez powodzenia. Żydzi mieszkający na terenach wiejskich często musieli jeździć do najbliższych miast, gdzie znajdowały się konsulaty.
Dodatkowo musieli zarezerwować podróż z Niemiec, czasami nawet zanim ich dokumenty imigracyjne były gotowe. Musieli też rywalizować o trudno dostępne bilety na statki i pociągi czy współpracować z biurami podróży, aby zarezerwować kilka etapów podróży i uzyskać wizy tranzytowe.
Możliwość opuszczenia Niemiec zazwyczaj zależała od tego, czy wszystkie te elementy złożyły się w odpowiednim czasie, nad czym nikt nie miał pełnej kontroli.
Informacje o miejscach docelowych
Aby sprostać tym różnym wyzwaniom, Żydzi w Niemczech korzystali z wielu różnych źródeł informacji i porad.
Żydzi niemieccy szukali porad dotyczących imigracji dostępnych w różnych publikacjach. Czytali broszury i biuletyny Organizacji Pomocy dla Żydów Niemieckich. Książka informacyjna o Palestynie (Das Palästina Informationsbuch) oraz Filoatlas: Podręcznik emigracji żydowskiej (Philo-Atlas: Handbuch für die Jüdische Auswanderung) stały się również popularnym źródłem informacji. Publikacje te dawały ogląd polityki i warunków życia w różnych miejscach.
Żydzi również szukali pomocy u rodziny, przyjaciół lub znajomych w każdym możliwym miejscu docelowym. Wysyłali telegramy i pisali listy. Te wiadomości często ginęły w korespondencji. Wiele osób długo czekało na odpowiedź.
Informacje również rozpowszechniane były ustnie w kręgach żydowskich. Przyjaciele i znajomi dzielili się praktycznymi spostrzeżeniami na temat wymogów prawnych, procedur w każdym konsulacie oraz przesiedleń za granicę.
Zapewnienie pomocy
Żydzi niemieccy zwracali się również do organizacji żydowskich w Niemczech. Część z tych organizacji udzielała pomocy finansowej Żydom, których nie stać było na pokrycie kosztów przesiedlenia. Koszty te obejmowały m.in. przejazdy pociągiem czy rejsy statkiem. Najważniejszymi źródłami wsparcia były następujące organizacje:
- Reprezentacja Żydów w Rzeszy Niemieckiej (Reichsvertretung der deutschen Juden);
- Organizacja Pomocy Żydom Niemieckim (Hilfsverein der Deutschen Juden); oraz
- Centralne Stowarzyszenie Niemieckich Obywateli Wyznania Żydowskiego (Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens).
Zdobywanie nowych umiejętności i nauka nowego rzemiosła
Żydzi obawiali się, że za granicą nie będą w stanie zarobić na życie, zwłaszcza gdy nie znali języka. Zapisywali się więc na kursy języków obcych lub kursy zawodowe, aby zdobyć nowe umiejętności i nauczyć się nowych zawodów, dzięki którym mogliby rozpocząć nowe życie za granicą.
Na przykład w Berlinie społeczność żydowska oferowała szanse nauki obróbki metali, obróbki drewna i budownictwa. Kobiety uczyły się sprzątania, krawiectwa, fryzjerstwa i opieki nad dziećmi. Z języków uczono się hiszpańskiego i współczesnego hebrajskiego. W żydowskich szkołach średnich wprowadzono przedmioty, takie jak zajęcia zawodowe, stenografia i gospodarstwo domowe, które uczyły dzieci przydatnych umiejętności. Na niemieckiej wsi syjoniści założyli hachszary, czyli rolnicze obozy szkoleniowe, aby zachęcić do emigracji do Palestyny Mandatowej. Na obozach uczono młodych Żydów rolnictwa, uprawy i fachów manualnych. Czasami oferowano też kursy współczesnego języka hebrajskiego.
Pakowanie i oddanie mienia osobistego
Jeśli komuś udało się uzyskać odpowiednie dokumenty i możliwość wyjazdu, stawał on przed kolejnym wyzwaniem: pakowaniem i wywożeniem swojego dobytku z Niemiec.
W trakcie tego niemieccy Żydzi mierzyli się z biurokracją na każdym kroku. Aby wywieźć coś z kraju, potrzebowali zgody niemieckiego Departamentu Finansów. Oficjalnie Żydzi mogli opuszczać kraj jedynie z przedmiotami zakupionymi przed 1933 r. Pozwolenie na ich wywóz musieli wydać nazistowscy urzędnicy. Wymagali od Żydów przedłożenia list wyszczególniających wszystkie przedmioty, które chcieli spakować. Na liście umieszczano wszystko: chusteczki, parasole czy parę skarpetek. Pakowanie nadzorowały władze nazistowskie.
Przy tak wielu przeszkodach Żydzi musieli podejmować trudne decyzje dotyczące tego, co zabrać ze sobą. Ubrania pakowali pod kątem klimatu w miejscach docelowych. Wybierano przedmioty, które można było wykorzystać lub sprzedać za granicą. Zabierano też pamiątki, takie jak lalki dla dzieci czy pudełka z fotografiami.
Kiedy Żydzi otrzymywali zgodę na wywóz przedmiotów z kraju, musieli obmyślić, jak je przetransportować. Przesyłka mienia była zarówno kosztowna, jak i czasochłonna. Jeśli ktoś musiał opuścić kraj z dnia na dzień lub w pośpiechu, musiał zostawić swoje rzeczy.
Wielu Żydów decydowało się na sprzedaż mienia niemieckim sąsiadom za ułamek rzeczywistej wartości. Inni Żydzi ryzykowali przemyt kosztowności, które powinni byli oddać nazistom. Wielu niemieckich Żydów opuściło kraj bez niczego.
Koszty finansowe wyjazdów
Niemieckie władze nałożyły dodatkowe obciążenia finansowe na Żydów starających się uciec z III Rzeszy. Żydzi musieli zapłacić wysoki podatek emigracyjny. Za uchylanie się od niego groziło więzienie. Ponadto uniemożliwiano im przekazywanie pieniędzy do banków w innych krajach. Wielu Żydów po wyjeździe zostało bez grosza przy duszy.
W latach 1933–1937 Żydzi opuszczający III Rzeszę tracili średnio od 30% do 50% wartości netto swojego majątku. Od 1937 r. do wybuchu wojny w 1939 r. emigracja kosztowała żydowskich uchodźców od 60 do 100 procent ich kapitału.
Osiedlenie się za granicą
Ogółem ponad 340 000 Żydów wyemigrowało z Niemiec i Austrii w czasach nazizmu. Żydowscy uchodźcy wyjeżdżali do różnych miejsc na całym świecie. Żydowscy uchodźcy z Niemiec osiedlili się w różnych częściach Europy, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej, Azji, Australii i Afryce.
Wybuch i przebieg II wojny światowej wpłynęły na losy wielu żydowskich uchodźców. Wojna zamknęła drogi ucieczki z Europy. Wielu uchodźców uciekło do regionów, które zostały uwikłane w konflikt wojenny. Na przykład żydowscy uchodźcy, którzy dotarli do Azji, znaleźli się pod japońską okupacją. Niektórzy niemieccy Żydzi przesiedlili się do krajów europejskich, które później zostały okupowane lub zaanektowane przez nazistów.
Pozostanie w nazistowskich Niemczech: los tych, którzy nie zdołali uciec
Jesienią 1941 r. w Niemczech wciąż mieszkało 164 000 Żydów, w tym wiele osób starszych, Dla tych Żydów pozostanie na ziemi niemieckiej było śmiertelnie niebezpieczne. W październiku 1941 r. reżim nazistowski zakazał Żydom opuszczania III Rzeszy. Rozpoczęto deportację niemieckich Żydów do gett, obozów koncentracyjnych i ośrodków zagłady na terytoriach okupowanych na wschód od Niemiec. W tym samym roku nazistowskie władze rozpoczęły celowe i systematyczne masowe mordy na europejskich Żydach.
Większość deportowanych Żydów z Niemiec została zamordowana podczas Holokaustu.
