Traktat wersalski

Tło historyczne: skutki I wojny światowej

I wojna światowa była jedną z najkrwawszych wojen we współczesnej historii. Stronami przeciwnymi w I wojnie światowej były mocarstwa Ententy i państwa centralne.

Poległo prawie dziesięć milionów żołnierzy. Ogromne straty po wszystkich stronach wynikały częściowo z wprowadzenia nowej broni, takiej jak karabiny maszynowe i gazy bojowe. Dowódcy wojskowi nie zdołali dostosować taktyki do coraz bardziej zmechanizowanego charakteru działań wojennych. Polityka wyniszczenia, szczególnie na froncie zachodnim, kosztowała życie setek tysięcy żołnierzy. 

Żadne oficjalne urzędy nie prowadziły dokładnych rejestrów strat cywilnych podczas wojny. Badacze sugerują, że w bezpośrednich działaniach wojennych lub w ich wyniku zginęło aż trzynaście milionów cywilów. Konflikt spowodował wysiedlenie lub przesiedlenie milionów ludzi w Europie i Azji Mniejszej.

Straty materialne i przemysłowe były katastrofalne, szczególnie we Francji, w Belgii, Polsce i Serbii, gdzie walki były najcięższe.

Tło historyczne: czternaście punktów

W styczniu 1918 r., około dziesięć miesięcy przed zakończeniem I wojny światowej, prezydent USA Woodrow Wilson sporządził listę proponowanych celów wojennych, którą nazwał czternastoma punktami.

Osiem z tych punktów dotyczyło konkretnie ustaleń terytorialnych i politycznych wynikających ze zwycięstwa mocarstw Ententy (Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji). Jednym z ważnych punktów była idea samostanowienia narodowego przez ludności etniczne Europy. Inne punkty dotyczyły zapobiegania wojnie w przyszłości. Ostatnia zasada proponowała powołanie Ligi Narodów do rozstrzygania sporów międzynarodowych. Wilson miał nadzieję, że jego propozycja przyniesie sprawiedliwy i trwały pokój: „pokój bez zwycięstwa”.

Niemieccy dowódcy podpisali rozejm (porozumienie o zaprzestaniu walk) w lesie Compiègne 11 listopada 1918 r. Wielu z nich wierzyło wówczas, że czternaście punktów będzie stanowić podstawę przyszłego traktatu pokojowego. Ale kiedy szefowie rządów Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch spotkali się w Paryżu, aby omówić warunki traktatu, odrzucili to podejście. 

Po zniszczeniach I wojny światowej zwycięskie mocarstwa zachodnie (Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Francja i Włochy, znane jako Wielka Czwórka) narzuciły szereg traktatów pokonanym państwom centralnym (Niemcom, Austro-Węgrom, Bułgarii i Turcji).

Europejskie mocarstwa Ententy postrzegały Niemcy jako głównego inicjatora konfliktu i postanowiły narzucić pokonanym im surowe warunki traktatu. Traktat został przedstawiony niemieckiej delegacji do podpisu 7 maja 1919 r. w Wersalu pod Paryżem. Porozumienie obciążało Niemcy odpowiedzialnością za rozpoczęcie wojny i ogromne straty materialne.

Postanowienia traktatu wersalskiego

Niemcy straciły 13 procent swojego terytorium, w tym 10 procent ludności. Traktat wersalski zmusił Niemcy do:

• zrzeczenia się Eupenu i Melmedy na rzecz Belgii;
• zrzeczenia się okręgu Hulczyn na rzecz Czechosłowacji;
• zrzeczenie się Poznania, Prus Zachodnich i Górnego Śląska na rzecz Polski;
• zwrotu Alzacji i Lotaryngii na rzecz Francji, zaanektowanych w 1871 r. po wojnie francusko-pruskiej.

 Traktat wzywał do:

• demilitaryzacji i okupacji Nadrenii;
• przyznania Saarze specjalnego statusu pod francuską kontrolą;
• organizacji plebiscytów w celu określenia przyszłości obszarów w północnym Szlezwiku na granicy duńsko-niemieckiej i części Górnego Śląska na granicy z Polską.

Co więcej, Niemcom odebrano wszystkie kolonie zamorskie, które teraz stały się mandatami Ligi Narodów. Gdańsk (wówczas Danzig), z dużą liczbą ludności narodowości niemieckiej, stało się Wolnym Miastem.

Być może najbardziej upokarzającym postanowieniem traktatu dla pokonanych Niemiec był artykuł 231, powszechnie znany jako „klauzula winy za wojnę”. Zmuszała ona naród niemiecki do przyjęcia całkowitej odpowiedzialności za rozpoczęcie I wojny światowej. W związku z tym Niemcy miały odpowiadać za wszystkie szkody materialne.

Na nałożenie ogromnych odszkodowań nalegał w szczególności premier Francji Georges Clemenceau. Chociaż Francja zdawała sobie sprawę, że Niemcy prawdopodobnie nie będą w stanie spłacić tak ogromnego długu, nadal bardzo obawiała się szybkiej odbudowy Niemiec i nowej wojny.

Francuzi starali się ograniczyć potencjał Niemiec do odzyskania przewagi gospodarczej oraz do ponownego zbrojenia się. Armia niemiecka miała zostać ograniczona do maks. 100 000 żołnierzy, a pobór do wojska został zabroniony. Traktat narzucał marynarce wojennej posiadanie okrętów o wyporności poniżej 10 000 ton oraz zakaz nabywania i utrzymywania floty okrętów podwodnych. Niemcy nie mogły mieć również sił powietrznych.

Na koniec Niemcy zostały zobowiązane do przeprowadzenia postępowania w sprawie zbrodni wojennych przeciwko cesarzowi i innym przywódcom za prowadzenie wojny napastniczej. Odbywające się w związku z tym procesy lipskie, w których na ławie oskarżonych nie zasiedli ani cesarz, ani inni znaczący przywódcy krajowi, zakończyły się w większości przypadków uniewinnieniem. Procesy powszechnie postrzegano jako fikcję, nawet w Niemczech.

Skutki traktatu

Surowe warunki traktatu pokojowego nie pomogły ostatecznie w rozwiązaniu międzynarodowych sporów, które zapoczątkowały I wojnę światową. Wręcz przeciwnie, traktat stanął na drodze współpracy wewnątrzeuropejskiej oraz nasilił podstawowe problemy, które pierwotnie doprowadziły do wojny. 

Zdaniem obywateli pokonanych mocarstw – Niemiec, Austrii, Węgier i Bułgarii – traktaty pokojowe były niesprawiedliwą karą. Rządy tych państw szybko zaczęły łamać ich wojskowe i finansowe postanowienia. Działo się to niezależnie od tego, czy rządy były demokratyczne, jak w Niemczech czy Austrii, czy autorytarne, jak w przypadku Węgier i Bułgarii. Wysiłki zmierzające do rewizji postanowień i przeciwstawienia się im stały się kluczowym elementem ich polityki zagranicznej i czynnikiem destabilizującym politykę międzynarodową.

„Dyktat pokojowy”?

Nowo powstały demokratyczny rząd niemiecki postrzegał traktat wersalski jako „dyktat pokojowy” (Diktat). Klauzula winy za wojnę, ogromne reparacje i ograniczenia dotyczące niemieckiej armii wydawały się szczególnie uciążliwe dla większości Niemców. Dla wielu z nich traktat był sprzeczny z pierwszym z czternastu punktów Wilsona, który wzywał do przejrzystości w negocjacjach pokojowych i dyplomacji. Rewizja traktatu wersalskiego była jednym z celów, dzięki którym radykalne partie prawicowe w Niemczech zyskały popularność wśród wyborców głównego nurtu na przełomie lat 20. i 30. ubiegłego wieku. Wśród tych partii znalazła się partia nazistowska Adolfa Hitlera.

Obietnice ponownego uzbrojenia, odzyskania niemieckiego terytorium, remilitaryzacji Nadrenii oraz odzyskania europejskiej i światowej pozycji po upokarzającej klęsce i pokoju przemawiały do skrajnych nacjonalistów. Pomogły one przeciętnemu wyborcy przymknąć oko na bardziej radykalne założenia ideologii nazistowskiej.

Reparacje i ogólny okres inflacji w Europie w latach 20. XX wieku wywołały spiralę hiperinflacji marki niemieckiej w 1923 r. Ten okres hiperinflacji w połączeniu ze skutkami rozpoczętego w 1929 r. Wielkiego Kryzysu podważył stabilność niemieckiej gospodarki. Czynniki te pozbawiły klasę średnią oszczędności i doprowadziły do masowego bezrobocia. Taki chaos w gospodarce wywołał niepokoje społeczne i zdestabilizował kruchą Republikę Weimarską.

Legenda o „ciosie w plecy”

Wreszcie – wysiłki zachodnioeuropejskich mocarstw zmierzające do marginalizacji Niemiec na mocy traktatu wersalskiego osłabiły i odizolowały demokratycznych przywódców Niemiec.

Część społeczeństwa uważała, że Niemcy otrzymały „cios w plecy” od „listopadowych zbrodniarzy”, czyli tych, którzy pomogli utworzyć nowy rząd Republiki Weimarskiej i wynegocjować pokój. Wielu Niemców „zapomniało”, że oklaskiwało upadek cesarza Niemiec, początkowo z zadowoleniem przyjęło demokratyczne reformy parlamentarne i świętowało zawieszenie broni. Przypomniano sobie tylko, że niemiecka lewica – w powszechnym odbiorze socjaliści, komuniści i Żydzi – oddała niemiecki honor w zamian za haniebny pokój.

Ta Dolchstosslegende (legenda o „ciosie w plecy”) pomogła zdyskredytować niemieckie kręgi socjalistyczne i liberalne, które były najmocniej zaangażowane w kruchy eksperyment demokratyczny w Niemczech. Trudności spowodowane niepokojami społecznymi i gospodarczymi w następstwie I wojny światowej i jej pokoju osłabiły demokratyczne rozwiązania w Republice Weimarskiej.

Niemieccy wyborcy ostatecznie znaleźli swojego przywódcę w Adolfie Hitlerze i jego partii nazistowskiej.

Zobacz Droga do ludobójstwa popełnianego przez nazistów.