Gleichschaltung: ujednolicenie wszystkich aspektów funkcjonowania państwa

Tło historyczne

Gleichschaltung to niemiecki termin odnoszący się do nazyfikacji niemieckiego społeczeństwa po przejęciu władzy przez partię nazistowską w 1933 r. Gdy Hitler został kanclerzem, wraz z partią nazistowską dążył do „ujednolicenia” wszystkich instytucji politycznych, społecznych i kulturalnych w państwie nazistowskim. „Ujednolicenie” przeprowadzono w imię jedności narodowej. Pozwoliło to jednak partii nazistowskiej rozszerzyć władzę przez stworzenie państwa jednopartyjnego. Wszystko podlegało koordynacji: samorząd lokalny, organizacje zawodowe, kluby społeczne czy zajęcia rekreacyjne, nawet te dla dzieci. 

Państwo wymuszało odgórne ujednolicenie. W tym samym czasie wielu Niemców odpowiedziało inicjatywami oddolnymi. Nazywano je Selbstgleichschaltung. Nawet Hitler był zaskoczony tą szybkością i łatwością przeobrażenia Niemiec. Zauważył, że „wszystko dzieje się znacznie szybciej, niż kiedykolwiek śmieliśmy mieć nadzieję”1Footnote 11.

Utworzenie państwa jednopartyjnego

Zdjęcie

Adolf Hitler w dniu, w którym został mianowany na kanclerza Niemiec (Zdjęcie)

W dniu mianowania na kanclerza Niemiec Adolf Hitler wita rozentuzjazmowany tłum Niemców z okna budynku Kancelarii. Berlin, Niemcy, 30 stycznia 1933 r.

Źródło:

• Bayerische Staatsbibliothek München

Jednym z głównych celów ujednolicenia było utworzenie jednopartyjnego państwa całkowicie kontrolowanego przez nazistów. W styczniu 1933 r. Hitler został kanclerzem III Rzeszy. W tym czasie Niemcy były jeszcze państwem wielopartyjnym. Na czele kraju stał rząd przedstawicielski wybierany w wyborach powszechnych. W lutym spalono Reichstag (budynek niemieckiego parlamentu). Naziści wykorzystali tę okazję do działania. Winę zrzucili na partię komunistyczną. 28 lutego 1933 r. wydali dekret o ochronie narodu i państwa. Na jego mocy zniesiono prawa obywatelskie, wolność słowa i prawo do sprawiedliwego procesu sądowego, przewidziane w niemieckiej konstytucji2Footnote 22.

24 marca 1933 r. Hitlerowi udało się uchwalić ustawę o pełnomocnictwach. Ustawa dała kanclerzowi Rzeszy (Hitlerowi) możliwość uchwalania prawa bez konsultacji z Reichstagiem. Hitler był w stanie to zrobić, nawet jeśli prawa te były sprzeczne z konstytucją. Działanie to ostatecznie położyło kres demokracji parlamentarnej w Niemczech3Footnote 33.

Hitler przejął kontrolę nad administracją rządową. Uchwalił też dwie dodatkowe ustawy mające na celu odtworzenie samorządów w krajach związkowych pod kontrolą nazistów. Ustawy te doprowadziły do odwołania dotychczasowych władz lokalnych. Na podstawie ustawy w każdym kraju związkowym mianowano również namiestnika Rzeszy (Reichsstatthalter). Reichsstatthalter podlegał bezpośrednio Wilhelmowi Frickowi, Ministrowi Spraw Wewnętrznych III Rzeszy. Każdy z nich był odpowiedzialny za wdrażanie nazistowskiej polityki na podległym mu terenie.

Kolejnym etapem w tym procesie była służba cywilna. 7 kwietnia 1933 r. Hitler uchwalił ustawę o przywróceniu zawodowej służby cywilnej. Na jej podstawie ze służby cywilnej zwolniono wszystkich Żydów i politycznych przeciwników nazistów. Prawo to dotyczyło każdego pracownika na każdym szczeblu administracji rządowej. Co więcej, dotyczyło też innych stanowisk, które w wielu krajach nie są w ogóle kojarzone ze służbą cywilną. Obowiązywał on na przykład sędziów, nauczycieli, profesorów uniwersyteckich i prawników. Wiele osób, zwłaszcza Żydów i komunistów, straciło pracę i świadczenia emerytalne. Wiele innych przystąpiło do partii nazistowskiej, aby chronić swoje miejsca pracy w czasach wysokiego bezrobocia. Ci, którzy dołączyli, niekoniecznie robili to z przekonań politycznych. 

Hitler uzyskał kontrolę nad administracją rządową i samorządową. Ostatecznie oczyścił też cały korpus pracowników państwowych z osób mogących tworzyć potencjalną opozycję. Partia nazistowska mogła teraz ogłosić Niemcy państwem jednopartyjnym. 14 lipca 1933 r. wydano ustawę zabraniającą zakładania nowych partii. Na mocy tego przepisu „Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników to jedyna partia polityczna w Niemczech”4Footnote 44. Członkostwo w innych partiach politycznych, takich jak Partia Socjaldemokratyczna czy Partia Komunistyczna, stało się nielegalne. Ich członkowie stali się dla nazistów celem. Niektórzy uciekli z kraju lub zeszli do podziemia. W pół roku Hitler z partią nazistowską zdołał przejąć całkowitą kontrolę nad państwem niemieckim. Wyeliminował też całą formalną opozycję polityczną. 

Ujednolicenie życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego

Absolutna władza polityczna była niewystarczająca. Partia nazistowska dążyła do przejęcia całkowitej kontroli nad życiem gospodarczym, społecznym i kulturalnym w Niemczech. W maju 1933 r. rozwiązano wszystkie związki zawodowe i zastąpiono Niemieckimi Frontami Pracy (Deutsche Arbeitsfront, DAF). DAF stał się nadrzędnym związkiem zawodowym. Należeli do niego zasadniczo wszyscy robotnicy i pracownicy w Niemczech. Na przykład rolnicy podlegali Stanowi Żywicieli Rzeszy. Gdy tradycyjne związki zawodowe stawiały na pierwszym miejscu prawa pracownicze, DAF kładł nacisk na krajowe cele gospodarcze ponad dobro osobiste. 

We wrześniu 1933 r. nazistowski minister propagandy Joseph Goebbels utworzył Izbę Kultury Rzeszy. Koordynowała ona literaturę, muzykę, teatr, radio, film, sztuki piękne i prasę. Swoją działalność mogli kontynuować jedynie artyści i pisarze należący do organów stowarzyszonych. Rozwiązano grupy, które wcześniej były zrzeszone w ramach partii politycznych lub związków zawodowych, takie jak zespoły sportowe, grupy muzyczne i stowarzyszenia rzemieślnicze. Te, które pozostały, podporządkowano partii nazistowskiej. Znazyfikowano organizacje harcerskie dla dzieci. Ustawa z 1934 r. uczyniła Hitlerjugend jedyną legalną grupą młodzieżową w Niemczech5Footnote 55. W 1939 r. uczestnictwo w niej stało się obowiązkowe. Wszystkie niemieckie dzieci miały styczność z ideologią nazistowską od najmłodszych lat. 

Nawet czas wolny organizowano im zgodnie z nazistowskimi zasadami w ramach programu Siła przez Radość (Kraft durch Freude). Program był prowadzony przez Niemiecki Front Pracy. Siła przez Radość oferowała m.in. dotowane pakiety turystyczne, lekcje muzyki, zajęcia plastyczne i sportowe, oraz opłacone bilety do teatru i na koncerty. 

Wnioski

Gleichschaltung był procesem ujednolicenia, który miał na celu nazyfikację wszystkich aspektów życia w Niemczech. Od państwa jednopartyjnego przez Niemiecki Front Pracy po zatwierdzane przez nazistów zajęcia rekreacyjne w ramach Kraft durch Freude, niemal każdy aspekt życia w Niemczech został skażony przez nazizm.