Kapo i inni więźniowie funkcyjni w nazistowskich obozach koncentracyjnych
SS zmuszało niektórych więźniów do pomocy w prowadzeniu obozów koncentracyjnych. Takich więźniów nazywano funkcyjnymi. Zostały im przydzielone stanowiska administracyjne i nadzorcze w obozach. Funkcje te obejmowały starszych obozowych, starszych blokowych, urzędników, kapo i innych. Stanowiska funkcyjne wiązały się z określonymi przywilejami, w tym nieco większymi racjami żywnościowymi i lepszą odzieżą.
Najważniejsze fakty
-
1
Kapo to najbardziej znani więźniowie funkcyjni. Nadzorowali więźniów podczas prac. Pod swoim dowództwem często dopuszczali się wobec więźniów chłosty, bicia, a nawet mordów.
-
2
Niektórzy więźniowie funkcyjni nadużywali swojej władzy, zachowywali się sadystycznie lub w inny sposób pogarszali warunki życia współwięźniów. Inni więźniowie funkcyjni (w szczególności lekarze, pielęgniarki i urzędnicy) pomagali więźniom przetrwać.
-
3
W nazistowskim systemie obozów koncentracyjnych wszyscy więźniowie, w tym więźniowie funkcyjni, byli poniżani, odczłowieczani i okrutnie traktowani.
Więźniowie funkcyjni (Funktionshäftlinge) byli więźniami obozów koncentracyjnych sprawującymi w obozach stanowiska nadzorcze i administracyjne.
Kapo są najbardziej znanym typem więźniów funkcyjnych. Nadzorowali więźniów podczas prac. Jednak w obozach istniało wiele stanowisk funkcyjnych. Można tu wymienić np. starszych obozowych (Lagerältesten), starszych blokowych (Blockältesten) oraz pisarzy (Schreiber).
Wszyscy więźniowie funkcyjni należeli do standardowej struktury administracyjnej obozu. Nad nimi znajdowała się administracja obozowa SS i strażnicy, a poniżej byli współwięźniowie. Więźniowie funkcyjni byli niezbędni do sprawnego funkcjonowania obozów na co dzień.
Ze względu na swoją pozycję w hierarchii obozowej więźniowie funkcyjni mieli znaczną władzę nad innymi więźniami. Funkcjonariusze na szczycie hierarchii mogli nakładać pewne kary. Mogli również przyznawać współwięźniom nagrody lub nawet w niektórych przypadkach potajemnie im pomagać. Funkcjonariusze mieli przywileje nieprzysługujące innym więźniom.
Dlaczego SS wykorzystywało kapo, starszych blokowych oraz innych więźniów funkcyjnych?
SS stworzyło system więźniów funkcyjnych głównie po to, aby oszczędzić niemiecką siłę roboczą, pieniądze i zasoby. System również podważał solidarność więźniów oraz zniechęcał do oporu. System ten często nazywano samorządnością (Selbstverwaltung ). Nazwa ta jest jednak myląca, ponieważ więźniowie nie mieli bezpośredniej kontroli nad tym, kto mógł być funkcjonariuszem.
System więźniów funkcyjnych zaczął obowiązywać w obozie koncentracyjnym Dachau w latach 30. XX wieku. Gdy SS zakładało coraz więcej obozów koncentracyjnych, często przenosiło doświadczonych więźniów funkcyjnych ze starszych do nowszych obozów.
Jakie były główne stanowiska funkcyjne więźniów?
Więźniowie funkcyjni nadzorowali różne obszary i działania. Można tu wymienić baraki mieszkalne, grupy robocze, ambulatoria, kuchnie i biura administracyjne. Więźniowie funkcyjni mieli różne stanowiska zawodowe, które określały ich pozycję i obowiązki.
Starsi obozowi
Starsi obozowi (Lagerältesten) to najwyżsi rangą więźniowie funkcyjni. Słowo „starszy” odnosiło się do stanowiska nadzorczego, a nie do wieku więźnia. Starsi obozowi odpowiadali za sprawne funkcjonowanie obozu jako całości. Podlegali oficerowi SS odpowiedzialnemu za obóz (zwanemu Schutzhaftlagerführerem).
Więźniowie funkcyjni w barakach mieszkalnych
Starsi blokowi (Blockältesten) odpowiadali za baraki mieszkalne. W terminologii obozowej baraki mieszkalne nazywano blokami. Starsi blokowi decydowali o miejscach, w których spali więźniowie w ich bloku, oraz o kolejności otrzymywania posiłków. Więźniów można było nagradzać lepszymi lub bardziej obfitymi racjami żywnościowymi. Można ich było również karać za łamanie zasad obozowych, arbitralnie ich bić lub karać bez powodu. W hierarchii więziennych funkcjonariuszy starsi blokowi podlegali starszym obozowym. Starsi blokowi nadzorowali pracowników zajmujących się porządkiem w pomieszczeniach zwanych sztubowymi (Stubendienste lub Stubenälteste).
Nisko postawiony oficer SS, zwany liderem bloku SS (Blockführer), egzekwował wykonywanie obowiązków przez starszych blokowych.
Kim byli kapo?
Kapo nadzorowali współwięźniów podczas prac przymusowych. W odróżnieniu od określeń innych więziennych funkcjonariuszy słowo „kapo” nie wywodzi się z języka niemieckiego. Dokładne pochodzenie tego określenia jest nieznane, chociaż wiadomo, że używano go już w Dachau.
Kapo nadzorowali więźniów obozów koncentracyjnych, którzy wykonywali prace przymusowe. Niektórzy kapo nadzorowali prace przymusowe wewnątrz obozu, w tym oddziały robocze (Kommandos) w obozowych kuchniach, pralniach, warsztatach i infirmeriach. Inni kapo nadzorowali więźniów, którzy pracowali przymusowo poza obozem. Miejsca pracy obejmowały place budowy, kamieniołomy, gospodarstwa rolne, łowiska i fabryki.
Kapo odpowiadali za to, aby więźniowie wykonywali pracę, realizowali normy i nie próżnowali. SS pozwalało kapo stosować siłę fizyczną i przemoc do dyscyplinowania osób, które nie spełniały oczekiwań.
Dużymi grupami roboczymi (ponad 1 000 robotników przymusowych) kierował Oberkapo („główny kapo”). Oberkapo nadzorował kapo i więźniów funkcyjnych, w tym unterkapo („podkapo”) i Vorarbeiterów („brygadzistów”).
Inni więźniowie funkcyjni
Oprócz starszych obozowych, starszych blokowych i kapo istniało wiele innych stanowisk funkcyjnych dla więźniów. Pisarze (Schreiber) prowadzili dokumentację i wypełniali zadania administracyjne. Więźniowie lekarze (Häftlingsärtzen) i pielęgniarze (Häftlingspflegeren) byli przydzielani do pracy w ambulatoriach (Krankenrevieren). Podczas II wojny światowej w niektórych obozach istniała policja złożona z więźniów (Lagerpolizei lub Lagerschutz) z powodu niedoborów kadrowych wśród strażników SS.
Którzy więźniowie pełnili funkcję kapo, starszych blokowych i innych więźniów pełniących funkcje administracyjne?
Więźniowie funkcyjni pochodzili ze wszystkich kategorii więźniów obozów koncentracyjnych. Wśród nich były osoby różnych narodowości, zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Skład różnił się w zależności od obozu, podobnie jak populacja osadzonych. Jednakże w większości obozów koncentracyjnych hierarchie funkcjonariuszy więziennych zdominowali więźniowie niemieccy (z Niemiec i zaanektowanych terytoriów). Było tak nawet w obozach, gdzie przeważali więźniowie niebędący Niemcami, takich jak Stutthof i Riga-Kaiserwald.
Najbardziej znienawidzonymi więźniami funkcyjnymi byli zawodowi przestępcy. Inni więźniowie funkcyjni zostali uwięzieni ze względu na to, że wykazywali postawy aspołeczne. Wielu było też więźniami politycznymi i Żydami.
Zalety i korzyści bycia więźniem funkcyjnym
W obozach koncentracyjnych więźniowie funkcyjni mieli stosunkowo więcej przywilejów niż zwykli więźniowie. Często mieli przewagę nad innymi, jeśli chodzi o:
- lepsze noclegi, wyżywienie i odzież;
- dostęp do dóbr luksusowych, takich jak alkohol i papierosy;
- dostęp do aktualnych informacji obozowych;
- lżejszą pracę; i
- możliwość unikania uszkodzeń ciała.
Przywileje te często zwiększały szanse przetrwania więźniów funkcyjnych. W ich interesie było więc utrzymanie swojej pozycji, aby mogli zachować te korzyści na dłużej.
Relacje z innymi więźniami oraz ich traktowanie
Więźniowie funkcyjni mieli pewną swobodę w tym, jak wykorzystywali swoją władzę i jak traktowali innych więźniów. Istnieje wiele przykładów więźniów funkcyjnych, którzy nadużywali swojej władzy i pogarszali jakość życia innych więźniów. Jednak byli też tacy, którzy pomagali innym więźniom przetrwać.
Tworzenie systemów beneficjentów
Więźniowie funkcyjni tworzyli systemy beneficjentów wśród współwięźniów. Chodziło o relacje korzystne dla obu stron. Funkcjonariusze mogli pomagać więźniom w zdobyciu lepszych stanowisk pracy, większej ilości jedzenia lub innych korzyści. W zamian ci więźniowie pomagali funkcjonariuszom w drobnych zadaniach. Sieci te zazwyczaj tworzyły się między osobami z tej samej kategorii więźniów lub tej samej narodowości. Na przykład więźniowie polityczni o poglądach komunistycznych często tworzyli sieci z innymi więźniami politycznymi o podobnych poglądach.
Wsparcie dla obozowych sieci oporu
Więźniowie funkcyjni często znali najnowsze wieści z obozu. Dzięki temu mogli pełnić istotne role w ruchu oporu w obozie. Mogli również zapewnić ruchowi oporu dostęp do zasobów. W kilku obozach, w tym Buchenwaldzie i Auschwitz, więźniowie funkcyjni pełnili istotną rolę w działaniach ruchu oporu.
Troska o innych
Niektórzy więźniowie funkcyjni pomagali chronić współwięźniów i się nimi opiekować. Pracownicy administracyjni, lekarze i pielęgniarki są często pamiętani za drobne lub wielkie akty życzliwości.
Na przykład urzędnicy mogli zdecydować o zapisie danych osobowych przyjmowanego więźnia, który pomagał zwiększyć szanse na przeżycie. Na przykład fałszowano wiek osoby, aby pasował do przedziału wiekowego więźniów odpowiednich do pracy przymusowej. Urzędnicy mogli również rejestrować więźniów jako osoby mające umiejętności lub wykonujące zawody przydatne w obozie.
Mimo fatalnych warunków sanitarnych, całkowitego braku lekarstw czy zaopatrzenia więźniowie lekarze i pielęgniarki próbowali zapewnić chorym lub rannym więźniom opiekę medyczną. Szukali sposobów na złagodzenie cierpienia i uratowanie tych, których można było uratować bez łamania nakazów SS.
Znęcanie się nad więźniami i ich mordowanie
Dla kapo i starszyzny blokowej bicie i karanie podległych więźniów było obowiązkowe. Przemoc wobec innych więźniów była stałym elementem życia obozowego, wymuszanego przez SS. Większość więźniów funkcyjnych spełniała te oczekiwania, bijąc więźniów, którzy byli nieposłuszni lub nie byli w stanie pracować.
Niektórzy funkcjonariusze więzienni słynęli z sadyzmu. Nosili przy sobie pejcze lub kije, którymi bili więźniów będących pod ich nadzorem. Istnieje wiele przypadków mordowania innych więźniów przez więźniów funkcyjnych, co należało do ich obowiązków. Istnieje również wiele przykładów funkcjonariuszy, którzy dopuszczali się wykorzystywania seksualnego i napaści na więźniów.
Karanie więźniów funkcyjnych po wojnie
Po II wojny światowej niewielu więźniów funkcyjnych zostało ukaranych. Czasami dochodziło do bezpośrednich konfrontacji między byłymi więźniami funkcyjnymi a pozostałymi więźniami, którzy byli świadkami ich postępowania. Zdarzało się, że byli więźniowie w akcie zemsty mordowali byłych więźniów funkcyjnych. Wydawali też ich władzom alianckim i innym. Niektórych sądzono za zbrodnie wojenne przed trybunałami wojskowymi nadzorowanymi przez aliantów i przed sądami europejskimi i izraelskimi. Często byli sądzeni wraz z byłymi strażnikami SS. Nie wszyscy sądzeni funkcjonariusze więzienni zostali skazani.
Kapo i inni więźniowie funkcyjni w powojennej pamięci
Kapo i inni więźniowie funkcyjni często pojawiają się we wspomnieniach i w zeznaniach ocalałych. Wielu ocalałych opisuje zachowania, których doświadczyli ze strony więźniów funkcyjnych. Opowiadają o przypadkach przemocy i mordów, ale także pomocy i akcjach ratowania Żydów. Laureat Nagrody Nobla Elie Wiesel w swoim znanym pamiętniku Noc dokumentuje, jak znęcał się nad nim kapo.
W eseju zatytułowanym „Szara strefa” ocalały z Auschwitz Primo Levi opisuje, jak więźniowie funkcyjni żyli w moralnie dwuznacznej strefie. Zauważa:
Sieć relacji międzyludzkich wewnątrz obozów [lagrów] była skomplikowana: nie można jej było sprowadzić do ról ofiar i prześladowców. Hybrydowa klasa więźniów funkcyjnych to szara strefa o niewyraźnych konturach, które zarówno oddzielają, jak i łączą dwa obozy panów i sług.
W swoim eseju Levi przestrzega przed moralną oceną zachowania ludzi w skrajnych okolicznościach przymusu. Przypomina czytelnikom, że „największa odpowiedzialność spoczywa na systemie, na samej strukturze państwa totalitarnego”.
W nazistowskim systemie obozów koncentracyjnych wszyscy więźniowie, w tym więźniowie funkcyjni, byli poniżani, odczłowieczani i okrutnie traktowani. W obliczu tej nieludzkości wielu starało się po prostu przetrwać.