نجات و مقاومت
بعضی از یهودیان موفق شدند از «راهحل نهایی»، که نقشهی نازیها برای قتلعام کل یهودیان اروپا بود، جان سالم بهدر ببرند؛ عدهای مخفی شدند و برخی نیز از مناطقِ تحتِ اشغال نازیها گریختند. اکثر غیریهودیان، نه کمکی به اجرایی شدن «راهحل نهایی» کردند و نه مانع از وقوع آن شدند. تعداد نسبتاً کمی از آنها به فرار یهودیان از دست نازیها کمک کردند و دلیل کمک آنها، مخالفت با رفتار نژادپرستانهی نازیها، از روی شفقت و یا به دلایل اخلاقی و مذهبی بود. در برخی نمونههای نادر، کل جامعه و همچنین، افراد خاص با قبول عواقب خطرات این کار، به کمک یهودیان آمده و آنها را نجات دادند. جرم پناه دادنِ یهودیان در بسیاری از مناطقِ تحت اشغال، اعدام بود.
بین سالهای ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۴، اهالی «لو شامبون-سو-لیون»، دهکدهای با اکثریت پروتستان، واقع در جنوب فرانسه، هزاران پناهجو را که اکثراً یهودی بودند و از دستِ نازیها گریخته بودند، کمک کردند و پناه دادند. آنها از عواقب اقدام خود آگاه بودند، اما با اتکا به باورهای مذهبی و وظیفهی اخلاقی خود، در این راه قدم برداشتند. پناهجویان، از جمله کودکان، در خانههای مردم و در صومعهها و دیرهای کاتولیک دهکده، مخفی شدند. اهالی «لو شامبون-سور-لیون» همچنین به فرار مخفیانهی پناهجویان به سوییس که در جریان جنگ اعلام بیطرفی کرده بود، کمک کردند.
یهودیان بسیاری نیز در سراسرِ مناطق اشغالی، به جریان مقاومت مسلحانه پیوستند. آنها به شکل فردی یا به طور جمعی، به جریانهای سازماندهی شده یا خودجوشی پیوستند که با آلمانِ نازی در حال جنگ بودند. یگانهای پارتیزانی یهودی، در فرانسه و بلژیک و بهویژه در مناطق شرقی تحت اشغال، فعال بودند و از پایگاهای خود در گتوهایی پرجمعیت و در جنگلهایی انبوه، با نیروهای نازی میجنگیدند. اما واقعیت این است که یهودیستیزی آنقدر گسترش یافته بود که مردم چندان تمایلی به حمایت از این مبارزان نداشتند، و این در حالی بود که بین ۲۰ تا ۳۰ هزار یهودی در جنگلهای شرق اروپا با نازیها در جنگ بودند.
مقاومتِ مسلحانهی سازمانیافته، مستقیمترین شکلِ مخالفتِ یهودیان با نازیها بود. اما در بسیاری از مناطق اروپا، جریان مقاومت یهودیان، بیشتر بر عملیات کمکرسانی و نجاتِ قربانیان و همچنین بر مقاومتِ معنوی متمرکز بود. حفظ موسسات فرهنگی یهودی و تداوم مستمر مراسم و آیین دینی از جمله انواع مقاومت معنویی بود که یهودیان در مقابله با نسلکشی در پیش گرفتند.